و نفهم و ساقط از صفات و شاخصهاى معنوى و اخلاقى بشر است و يك انسان متكامل و صالح و متّقى نيز بشر است . يك فرد عادى كه در تمام مدّت عمر فقط و فقط گذشت زمان را احساس نموده است و به اندازه ذرّهاى بر علم و تقوى و سعهء نفسانى او اضافه نشده است و پس از گذشت نود سال به اندازه همان دوران چهارده پانزده سالگى از معلومات و مسايل اطّلاع دارد بشر است و يك انسان كامل كه در مسير معرفت جميع قلل اوصاف كماليّه و عوالم غيب را به تسخير خود درآورده است و وجود او وجود حضرت حقّ گشته است و اوصاف و افعال او تمامى حكايت از آن مقام رفيع دارد او نيز بشر است . آرى رسول خدا بشر است امّا آيا مانند شما است ؟ ! و آيا فهم و ادراكش و ميزان معرفتش به مانند فهم و معرفت شما است ؟ ! كه اگر چنين باشد پس واويلا .
بايد به اين نفهمها چنين گفت : گرچه رسول خدا بشر است امّا مگر همين بشر مسجود ملائكه واقع نشد ؟ و اگرچه رسول خدا به حسب ظاهر همان كارها و اعمالى را انجام مىدهد كه ساير افراد بشر براى گذران حيات خويش انجام مىدهند امّا چه شد كه جبرائيل امين را قدرت و ياراى نزديكى به او در معراج نماند و با نداى : لو دنوت انملة لأحترقت [ 1 ] اقرار و اعتراف به عجز و ناتوانى خويش نموده در سير علمى وتجرّد روحى از رسول خدا باز ماند .
آرى رسول خدا با وجود آنكه بشر بود و از همين خاك و گل خلق شده بود و از نسل آدم ابوالبشر به وجود آمده بود و در دوران حيات خويش همان كارها و رفتارى را داشت كه ساير افراد با آن روزگار خويش را مىگذرانند امّا يك فرق با ما و شما داشت و آن اينكه : او با اطاعت از دستورات حضرت حقّ و تسليم در برابر خواست و اراده حقّ و تفويض اختيار خود به خداى متعال و تبديل آن به اختيار و
هامش
[ 1 ] - بحار الأنوار ، ج 18 ، ص 382 .