از محسوسات گذشته و به علوم كليّهء حتميّهء ابديّه رسيده باشند .
و در روايت معلّى بن خنيس كه ذكر شد : ما مِن أمرٍ يَختَلِفُ فِيهِ اثنانِ إلّا و لَهُ أصلٌ فى كِتابِ اللهِ [ عَزَّوجَلَّ ] ولَكِن لا تَبلُغُهُ عُقُولُ الرِّجالِ ، اين معنى خوب منظور است كه : اوّلًا اصل و كليّت هر امر در قرآن مجيد هست . دوّم آنكه علّت عدم بلوغ عقول رجال بواسطهء نرسيدن به آن علم كلّى است ، و امّا اولياى خاصّ و مقرّبان درگاه او از اين حقيقت آگاهى دارند ؛ ( انتهى محصّله مع توضيح منّا ) .
بنابراين اگر تمام افراد بشر از جنّ و انس ، بلكه تمام ممكنات كه علومشان حسّى است بخواهند مانند قرآن كتابى بياورند نمىتوانند ؛ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهير . [ 1 ]
و از بيانى كه سابقاً نموديم سرّ اين معنى خوب واضح مىگردد كه چرا جنّ و انس ، گرچه پشت به پشت يكديگر دهند و براى آوردن مثل قرآن تشريك مساعى كنند باز هم عاجز و ناتوان خواهند بود . قرآن مىفرمايد نه آنكه مثل قرآن نمىتوانند بياورند ، بلكه ده سوره مانند قرآن نيز نمىتوانند بياورند أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ ، فَإِلَّمْ يَسْتَجيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ وَ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُون ؛ [ 2 ] بلكه از آوردن مثل يك سوره نيز عاجزند : وَ إِنْ كُنْتُمْ فى
هامش
1 - سوره الإسرآء ( 17 ) آيه 88 : [ بگو : اگر هر آينه انس و جنّ با هم گرد آيند براى اين كه مثل اين قرآن را بياورند ، نمىتوانند مثل آن را بياورند گرچه بعضى پشت و كمك كار يكدگر گردند . ]
2 - سوره هود ( 11 ) آيه 13 و 14 : [ بلكه اين مشركان و منكران قرآن مىگويند : محمّد اين قرآن را از نزد خود ساخته و پرداخته ، و به خدا نسبت داده است . بگو اى پيغمبر ! شما هم ده سوره مانند اين سورههاى ساختگى و پرداختگى او بياوريد ! و از خدا گذشته ، هر كس را كه در عالم وجود سراغ داريد و در قدرت و استطاعت شما هست ، در آوردن اين ده سوره به كمك طلبيد و از نيروى او بهرهگيرى كنيد ؛ اگر در اين گفتارتان راست مىگوئيد ! پس اگر پاسخ شما را ندادند ، و از آوردن ده سوره فرو ماندند ( با وجود اعانت ما سواى خدا در اين كار ) بدانيد كه : اين قرآن به علم خدا فرو آمده است ؛ و اين كه هيچ معبودى جز ذات اقدس او نيست ! بنابراين ، با وجود اين پيشنهاد و عجز شما از انجام آن ، باز هم شما در راه انكار گام مىنهيد يا سر تسليم و اطاعت فرود مىآوريد ؟ ( و به دين مقدّس اسلام و كتاب آسمانى آن
قرآن ، اقرار و اعتراف مىنمائيد ؟ ! ) ]