بنابراين چون روزه بخصوص شيطان را قلع و قمع مىكند و مسالك او را مىبندد و مجارى او را تنگ مىكند ، و خلاصه دشمن خدا را ذليل و بالملازمة خدا را نصرت نموده و يارى مىنمايد به خدا نسبت داده شده است ، چون در قلع و قمع عدوّ خدا نصرت خداست ؛ اين معنى فقرهء اوّل كه « الصوم لى » و امّا معنى فقرهء ثانى كه « و أنا اجزى به » بوده باشد : به علت آنكه نصرت خداوند بندهء خود را موقوف است بر نصرت بنده خداى را ، قال الله تعالى : إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَ يُثَبِّتْ أَقْدامَكُم [ 1 ] پس ابتدا مجاهده از بنده است و سپس جزا به هدايت از طرف او عزّ اسمه ، قال الله تعالى : وَ الَّذينَ جاهَدُوا فينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنين [ 2 ] بنابراين خداوند پاداش روزه را خواهد [ 3 ] داد چون عبد بواسطهء روزه نصرت او نموده و مجاهده در راه خدا با نفس امّاره نموده است ؛ و از طرف ديگر قال [ 4 ] الله تعالى : إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِم [ 5 ] و معلوم است كه تغيير به كشتن شهوات است چون نفسْ مرتع و چراگاه شياطين است ، چون
هامش
[ 1 ] سوره محمّد ( 47 ) آيه 7 : [ اگر خدا را يارى كنيد خداوند نيز شما را يارى نموده و قدمهاى شما را ثابت و استوار مىگرداند . ]
[ 2 ] سوره العنكبوت ( 29 ) آيه 69 : [ و آن كسانى كه دربارهء ما جهاد مىكنند ، ما به راههاى خودمان ايشان را راهنمائى مىكنيم ؛ و البتّه خداوند با نيكوكاران است . ]
[ 3 ] ظاهراً تا اينجا غزالى « اجزى به » را به صيغهء معلوم معنى مىكند .
[ 4 ] ظاهراً از اينجا به بعد « اجزى به » را به صيغهء مجهول معنى مىكند .
5 - سوره الرّعد ( 13 ) آيه 11 : [ خداوند نعمت را بر مردمى تغيير نمىدهد ، تا زمانى كه آنان حالات خودشان را تغيير دهند . ]