و دلوك الشمس يعنى ميل خورشيد به طرف مغرب ، و آن اول مرور او از خطّ نصف النهار است ؛ و غسق [ 1 ] به معنى شدّت ظلمت و تاريكى است ، و اين در وقتى است كه حمرهء مغربيّه نيز پنهان شود و در آسمان اثرى از انعكاس نور خورشيد تحت افق نباشد ؛ و چون نماز بدون قرآن باطل است لذا تعبير از نماز صبح به قرآن الفجر فرموده است .
در معناى تهجّد مذكور در آيهء شريفه : فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَة لَكَ
در « كافى » وارد است كه زراره از حضرت أباجعفر عليه السّلام روايت مىكند كه :
سَألتُ أبا جَعفَرٍ عليه السّلام عَمّا فَرَضَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ مِنَ الصَّلاة فَقالَ : خَمسُ صَلَواتٍ فى اللَّيلِ و النَّهارِ . فَقُلتُ : فَهَل سَمّاهُنَّ و بَيَّنَهُنَّ فى كِتابِهِ ؟ قالَ : نَعَم ! قالَ اللهُ تَعالَى لِنَبِيِّهِ صلّى الله عليه و آله و سلّم : ( أَقِمِ الصَّلاة لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْل ) ودُلُوكُها زَوالُها ، و فيما بَينَ دُلُوكِ الشَّمسِ إلَى غَسَقِ اللَّيلِ أربَعُ صَلَواتٍ سَمّاهُنَّ اللهُ و بَيَّنَهُنَّ و وَقَّتَهُنَّ ، و غَسَقُ اللَّيلِ هو انتِصافُهُ ثُمَّ قالَ تَبارَكَ و تَعالَى : ( وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً ) [ 2 ] فَهَذِهِ الخامِسَة ؛ [ 3 ] الحديث .
هامش
[ 1 ] غَسَق به معنى شدّت ظلمت است ؛ و ظلمانىترين اوقات شب همانطور كه از علم هيئت معلوم مىشود نصف شب است .
[ 2 ] سوره الإسراء ( 17 ) ذيل آيه 78 : [ و قرآن صبح را نيز بر پا بدار ( نماز صبح ) زيرا كه قرآن صبح مشهود هر دو دسته از ملائكهء شب و روز است . ]
[ 3 ] الكافى ، ج 3 ، ص 171 : [ در كتاب كافى زراره از امام باقر عليه السّلام روايت مىكند :
سؤال كردم از امام باقر عليه السّلام از وجوب نمازهاى يوميّه . حضرت فرمود : در شبانهروز پنج نوبت نماز واجب است .
عرض كردم : آيا در قرآن نيز نامى از آنان برده شده است ؟ حضرت فرمودند : بلى ! خداوند خطاب به پيامبرش مىفرمايد : ( أَقِمِ الصَّلاة لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْل )
« دلوك شمس » يعنى هنگام زوال خورشيد . و بين زوال خورشيد تا سياهى شب چهار نماز است كه خداى تعالى آنها را بيان كرده و اوقات آنان را نيز تعيين كرده است . و « غسق الليل » يعنى نيمه شب ، سپس خداى تعالى مىفرمايد : ( وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً ) و مقصود از « قرآن الفجر » نماز صبح است ، پس اين پنج نماز كامل مىشود . مترجم ]