استثمار و ظلم و يورش به ملّتهاى ضعيف راه نزديكتر رسيدن به رفاه عمومى است و همزيستى و رقابت آزاد را راهى دور و سخت به سوى سعادت مىبينند و به همين سبب كشمكش نه تنها در ميان طبقات يك ملّت ، بلكه در ميان ملّتهاى مختلف آغاز مىگردد .
ملّتها از نظر تمدّن با يكديگر تفاوت دارند و هر ملّتى داراى طبقات مختلفى است كه اين طبقات به گروههايى تقسيم مىشود و در همين جاست كه سرنوشت آنها به دست امّتى قوى و در ميان امّت به دست طبقه يا گروه يا فردى كه نماينده اين گروه است رقم زده مىشود و از همين نقطه است كه كشمكش ابدى ميان اين گروه ونظاير آن در ميان يك طبقه از يك سو و ميان اين طبقه استثمارگر با ساير طبقات استثمارگر و ديگر ملّتهاى ضعيف از سوى ديگر آغاز مىگردد ، و با شدّت گرفتن همين درگيريهاست كه در داخل ، انقلاب و در خارج ، جنگهاى سختى به وقوع مىپيوندد كه به نابودى ستمكاران منتهى مىشود : ( وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنقَلَبٍ يَنقَلِبُونَ ) « 1 » « و ستمكاران به زودى خواهند دانست كه به چه مكانى باز مىگردند . »
در برابر اين خط روشن ، خط ديگرى ادامه دارد كه نمايانگر خط رشد انسان است خطى كه طليعه تمدّن در آن به ظهور مىرسد ، زيرا گروه يا طبقه استثمارگر در آغاز نه از جانب استثمار شدگان كه در شناخت پيشينه حوادث بصيرت كافى ندارند و آماده دفاع از خود
هامش
( 1 ) - سورهء شعراء ، آيهء 227 .