2 . حكمت عملى
حكمت عملى ، برنامه عملىِ رسيدن به مرتبه انسان كامل است . از نگاه قرآن و احاديث اسلامى ، هم دانشى كه مقدّمه تكامل انسان است ، حكمت ناميده مىشود ، هم عملى كه مقدّمه تكامل انسان است ، با اين تفاوت كه دانش ، پلّه نخست تكامل ، و عمل ، پلّه دوم آن است . احاديثى كه حكمت را به فرمانبرى از خداوند متعال ، مدارا با مردم ، دورى از گناهان ، و اجتناب از نيرنگ تفسير كردهاند ، به اين نوع از حكمت ، اشاره دارند . « 1 »
3 . حكمت حقيقى
حكمت حقيقى ، نورانيت و بصيرتى است كه در نتيجه به كار بستن حكمت عملى در زندگى براى انسان حاصل مىگردد . در واقع ، حكمت علمى ، مقدّمه حكمت عملى ، و حكمت عملى ، سرآغاز حكمتِ حقيقى است و تا انسان ، بدين پايه از حكمت نرسيده ، حكيم حقيقى نيست ، هر چند بزرگترين استاد حكمت باشد .
حكمت حقيقى ، در واقع ، همان جوهر دانش ، « 2 » نورِ دانش و دانشِ نور است . از اين رو ، خواصّ علم حقيقى و آثارش بر آن مترتّب مىگردد كه از مهمترين آنها بيم از خداوند متعال است ، چنان كه در قرآن كريم آمده :
" إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ .
« 3 »
از ميان بندگان خدا ، تنها دانايان ، از او بيم دارند " .
اين اثر ، در كلام پيامبر خدا ، عيناً بر حكمت حقيقى نيز مترتّب شده است ، چنان
هامش
( 1 ) ر . ك : دانشنامه عقايد اسلامى : معرفتشناسى / بخش پنجم : حكمت / فصل چهارم : اساس حكمت .
( 2 ) ر . ك : دانشنامه عقايد اسلامى : معرفتشناسى / بخش چهارم : دانش / پژوهشى درباره معناى " دانش " .
( 3 ) فاطر : آيه 28 .