امّاره و شهوت را بميراند « 1 » و با پرورش سپاهيان خرد ، به مقصد اعلاى انسانيت برسد و خليفه خداوند متعال شود ، و نيز مىتواند با پيروى از نيروى نادانى و پرورش سپاهيان آن ، به اسفل السافلين ، سقوط كند . « 2 »
دو نكته قابل توجّه
با عنايت به اين شرح ، دو نكته مهم و قابل توجّه روشن مىگردد :
1 . خطرناكترين جهل
هر چند اسلام با جهلِ مذموم ، بويژه با مفهوم سوم آن ، به شدّت مبارزه مىكند ، ليكن خطرناكترين جهل از منظر اين مكتب ، جهل به مفهوم چهارم است ؛ يعنى انتخاب راهى كه نيروى نادانى ، انسان را بِدان دعوت مىكند و پيروى از آن ؛ زيرا اگر انسان ، راهى را كه خرد براى او ترسيم كرده ، انتخاب كند ، بىترديد ، علم و حكمت و ساير سپاهيان خرد ، او را به مبدأ و مقصد انسانيت و راه وصول به آن و نيز همه معارف مفيد و سازنده ، هدايت خواهند كرد و او به ميزان استعداد و تلاش خود ، به فلسفه آفرينش خويش خواهد رسيد .
امّا اگر انسان ، از روى نادانى ، راهى را انتخاب كرد ، سپاهيان نادانى ، راه شناخت معارف سازنده و حقايق والاى انسانى و رسيدن به مقصد اعلاى انسانيت را بر او مسدود مىنمايند و در اين حال ، اگر كسى بزرگترين دانشمند روى زمين هم بشود ، دانش او براى هدايتش سودى نمىبخشد و بيمارى نادانى ، او را از پاى در
هامش
( 1 ) ر . ك : دانشنامه عقايد اسلامى : معرفتشناسى / ح 647 .
( 2 ) آن گونه كه در قرآن كريم آمده است : " ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ ؛ سپس او راى به پستترين [ مراتب ] پستى باز مىگردانيم " ( تين : آيه 5 ) .