« السّبل الوابلة « 1 » » گفته شده ، به سال هفتصد و شصت و نه ( 769 ) در گذشته ، انتشار آن مذهب رو به فزونى نهاده است .
مقدسى گفته است : مذهب حنبلى در قرن چهارم در بصره و در اقليم اقور و در ديلم و رحاب و شوش ، از اقليم خوزستان ، موجود بوده و در بغداد اين مذهب و هم مذهب شيعه غلبه مىداشتهاند .
و همو در طىّ گفتگو از مصر گفته است : در زمان او در مصر فتوى طبق مذهب فاطمى مىبوده ليكن سائر مذاهب هم در فسطاط وجود مىداشته و آشكار بوده است .
و باز همو گفته است : « كرّاميّه » را در آنجا محلَّه ، و معتزله و حنبليّه را عدّه و جمعيّتى است .
مىگوييم : انتشار مذهب حنبلى در بسيارى از كشورها بهر وضع و حالى كه باشد آن چه مسلَّم است اينست كه پيروان و مقلَّدان آن مذهب در هر عصرى كم بودهاند .
و به همين مطلب اشاره مىكند خفاجى در كتاب « الرّيحانة » در ترجمهء زين الدين محمّد انصارى خزرجى با اين سخن خود :
« خزرجى در فقه بمذهب احمد بن حنبل تفقّه كرده است چه آن كه اين مذهب بر خواستاران آسان و شيرين و خوش بيان است « و للنّاس فى ما يعشقون مذاهب » و پيروان اين مذهب در هر عصر اقلّ قليل هستند و كرام چنينند چنان كه شاعر گفته است :
يقولون لي قد قلّ مذهب احمد
و كلّ قليل فى الأنام ضئيل
فقلت لهم مهلا غلطتم بزعمكم
ألم تعلموا : انّ الكرام قليل ؟
هامش
« 1 » كتاب « السبل الوابلة على ضرائح الحنابلة » تأليف محمد بن حميد مكى است كه خود او هم در طبقات آنان است . ( مؤلف )