و حنبليان بعنوان نيابت از طرف قاضى شافعى كسانى تعيين مىشد ، دوباره بطور مستقل به شغل قضاء پرداختند . و چون دولت عثمانى بر مصر مستولى شد كار قضاء به حنفيّه انحصار يافت و مذهب حنفى ، مذهب امراء و خواصّ دولت گرديد و بسيارى از اهل علم براى تصدّى شغل قضاء به اين مذهب ، متوجّه و راغب شدند ليكن ، چنان كه در اين زمان همچنين است ، در ميان اهل ريف و صعيد « 1 » به اندازه و حدّى كه در ميان اهل شهرها انتشار يافت نشر و رواج پيدا نكرد .
آغاز ورود اين مذهب را در يكان يكان از ديگر بلاد اسلامى به دشوارى مىتوان روشن ساخت نهايت چيزى كه از انتشار آن در قرن چهارم بر ما روشن و معلوم است همانست كه مقدسى در كتاب « احسن التّقاسيم » هنگامى كه از هر اقليمى سخن گفته آورده و نوشته است و از آن گفته دانسته مىشود كه بيشتر اهل صنعاء و صعدهء يمن به اين مذهب بودهاند و هم اين مذهب بر فقهاء و قضاة عراق ، غلبه داشته و در شام چنان نشر يافته كه كمتر قصبه يا شهرى از حنفى مذهب خالى مىبوده و بسا كه قضاة هم مذهب حنفى مىداشتهاند جز اين كه در زمان فاطميان شام نيز مانند مصر بيشتر بر مذهب فاطميان عمل مىشده و در اقليم شرق يعنى خراسان و سيستان و ما وراء النّهر و غير اينها جز چند شهر كه مردمش شافعى مذهب بوده و مقدسى آنها را ياد كرده ، و هم در اقليم ديلم يعنى گرگان و طبرستان اين مذهب بوده است .
بر اهل دبيل از اقليم رحاب كه الران و ارمنستان و آذربايجان و تبريز از آن اقليم است اين مذهب غلبه مىداشته و در بعضى از شهرستانهايش وجود داشته بى اين كه غلبه داشته باشد .
بر اهل رى از اقليم جبال اين مذهب غالب بوده و در اقليم خوزستان كه قديم به نام اهواز خوانده مىشده « 2 » بسيارى از مردم اين مذهب را مىداشته و فقهاء و دانشمندان
هامش
« 1 » « در قديم سمت بحريرا « ريف » و سمت قبلى را « صعيد » مىگفتهاند ما هم در اين موضع همان اصطلاح را به كار برديم » ( مؤلف )
« 2 » « اكنون به نام « محمره » ناميده شده » ( مؤلف ) و هم اكنون باز بأصل خود باز گشته و به نام خرمشهر خوانده مىشود ( مترجم )