1 - مذهب حنفى
قديمترين مذاهب چهارگانه ، مذهب حنفى است . اين مذهب را امام اعظم ابو حنيفه ، نعمان كوفى رضى الله عنه ، كه بقول اصحّ در سال هشتاد ( 80 ) به دنيا آمده و در سال يك صد و پنجاه ( 150 ) در بغداد وفات يافته ، احداث كرده است .
اين مذهب در كوفه ، موطن امام ، بوجود آمده آنگاه به ديگر بلاد عراق سرايت كرده و انتشار يافته است . اصحاب اين مذهب را ، به واسطهء اين كه « حديث » كمتر مىدانسته و كمتر به كار مىبسته و بيشتر به قياس استناد مىكرده و در قياس مهارت يافتهاند ، به نام « اهل رأى » مىخواندهاند . به گواهى اهل فنّ ، بويژه مالك و شافعى ، پيشواى اين مذهب ، ابو حنيفه ، را در فقه مقامى است و الا كه ديگرى به آن مقام نرسيده است .
اصحاب « طبقات حنفيّه » چنين ياد كردهاند كه اين مذهب در بلاد دور و شهرهاى بسيار ، مانند نواحى بغداد و مصر و روم و بلخ و بخارا و فرغانه و شهرهاى ايران و بيشتر بلاد هند و سند و برخى از بلاد يمن و جز اينها ، رواج و شيوع يافته است .
در يكى از « طبقات حنفيّه » كه در نزدم هست ، و به گمانم كه « المرقاة الوفيّة » تأليف فيروزآبادى باشد چنين آورده شده است :
« كسانى از اصحاب ابى حنيفه كه مذهب او را نوشته و تدوين كردهاند چهل كس بودهاند كه از آن جمله است ابو يوسف و زفر و نخستين كسى كه كتابهاى ابو حنفيه را نوشته است اسد بن عمرو بوده است » و هم در همان « طبقات » آورده است كه :
« بعضى گفتهاند نوح بن مريم نخستين كس بوده كه فقه ابو حنيفه را جمع كرده
ادوار فقه ( فارسي ) — صفحة 655
مساهمون: محمود الشهابي الخراساني
ص٦٥٥