چون آن عصر ، انقضاء يافت و دور تابعان پيش آمد اهل هر بلدى از كسانى از صحابه كه در آن شهر مىبودهاند و فتوى مىداشتهاند فتوى بدست مىآورده و به كار مىبردهاند و جز در مواردى نادر از فتاوى صحابيان همشهرى خويش تجاوز نمىكردهاند پس اهل مدينه در بيشتر امور بفتاوى عبد الله عمر نظر داشته و آنها را به عمل مىگذاشتهاند و مردم كوفه از فتاوى عبد الله مسعود پيروى مىداشتهاند و اهل مكَّه فتاوى عبد الله عباس را مورد عمل قرار مىدادهاند و اهل مصر فتاوى عبد الله بن عمرو عاص را پيرو مىبوده و آنها را به كار مىبستهاند .
چون دور تابعان سپرى شد نوبهء فقيهان بلاد و امصار ، مانند ابو حنيفه و مالك و جز اين دو ، رسيد پس اهل هر بلدى مذهب فقيهى را پيروى كردند آنگاه عوامل و عللى به ميان آمد كه برخى از آن مذاهب در ديگر بلاد نيز راه يافت و منتشر گرديد و برخى از آنها دستخوش انقراض و نابودى شد و به كلَّى از ميان رفت . چنان كه عمل بمذهب ثورى و بصرى به واسطهء كمى پيروان زود رو به انقراض نهاد و عمل بمذهب اوزاعى از قرن دوم و عمل بمذهب ابو ثور بعد از قرن سيم و عمل بمذهب ابن جرير پس از قرن چهارم مانند بسيارى از مذاهب فقهى ديگر انقراض يافت .
تنها از آن مذاهب ، مذهب ظاهرى زمانى طولانى بر جاى ماند و با مذاهب چهارگانهء مشهور به مزاحمت پرداخت چنان كه مقدسى در كتاب « احسن التّقاسيم » در زمان خويش ( قرن چهارم ) اين مذهب را به جاى مذهب حنبلى چهارمين مذهب شمرده
ادوار فقه ( فارسي ) — صفحة 653
مساهمون: محمود الشهابي الخراساني
ص٦٥٣