« حاكم در بارهء ابن مسيّب به غلط رفته زيرا ابن مسيّب در خلافت عمر متولَّد شده و از بيشتر از آن ده تن سماعى نداشته بلكه برخى گفتهاند كه : به صحت نرسيده كه ابن مسيّب را جز از سعد از ديگرى از آن ده بزرگ سماعى اتفاق افتاده باشد .
« امّا قيس از همهء آنان « سماع » داشته و از تمام ايشان روايت كرده و در اين مزيّت بىهمال است بعضى هم گفتهاند : قيس را از عبد الرحمن ، سماعى دست نداده است .
« طبقهء بعد از آن طبقه ( طبقهء نخستين ) كسانى هستند كه از اولاد صحابه و از زادگان در زمان پيغمبر ( ص ) بودهاند .
« مخضرمان ، كه مفرد آن « مخضرم » بفتح راء مىباشد هم از جملهء « تابعان » بشمارند و مراد از مخضرم كسى است كه زمان جاهليت و هم زمان پيغمبر ( ص ) را دريافته ليكن به ديدار پيغمبر ( ص ) مشرّف نگشته و پس از رحلت آن حضرت به اسلام در آمده است .
« مسلم ، مخضرمان را بيست كس شمرده ، با اين كه بيش از بيست كس بودهاند . و او از ابو مسلم خولانى و از احنف ياد نكرده و آن دو را بشمار نياورده است .
« و از اكابر « تابعان » ، فقيهان هفتگانه ( فقهاء سبعه ) را : سعيد بن مسيّب ، قاسم بن محمد ، عروة ، خارجة بن زيد ، ابو سلمة بن عبد الرحمن ، عبيد الله بن عبد الله بن عتبه و سليمان بن يسار بايد بشمار آورد .
« ابن مبارك ، ابو سلمه را نياورده و به جاى او سالم بن عبد الله را آورده است .
ابو الزّناد به جاى هر دو ابو بكر بن عبد الرحمن را ياد كرده است .
« احمد بن حنبل چنين گفته است :
« افضل « تابعان » ، ابن مسيّب است . از او پرسيده شده : پس علقمه و اسود چطور ؟ پاسخ داده است : او و اين دو !
ادوار فقه ( فارسي ) — صفحة 313
مساهمون: محمود الشهابي الخراساني
ص٣١٣