تخليص اوضاع عمومى در دورهء اول از عهد دوم
كوتاه گفتار اين كه در اين دوره دربار « اموى » و دستگاه حكومت شام از لحاظ تردّد فقيهان با ايمان و رفت و آمد اشخاص متوجّه بحقائق احكام و تشنگان بحث و نظر در مسائل اصلى و فرعى اسلام و تحقيق و تنقيح اين گونه امور ، وضعى بر خلاف وضع مجالس خلفاء راشدين ، در مدينه ، يافته است .
به جاى بزرگان از صحابه و دل باختگان به قرآن و اكابر از پرورش يافتگان در مهد دانش و ايمان ، بيشتر اوقات هرزه درايان و شاعران و مدّاحان و ياوه سرايان و گزافه گويان و چاپلوسان و منافقان و سياستمداران رفت و آمد و نشست و برخاست مىداشتند .
بعلاوه مركز سلطنت مستبدّانهء معاويه و اخلاف اجلاف او ( شام ) از موطن آن بزرگان ، كه كانون تعليم و تعلَّم امور دينى شده بود ( مدينه ) ، و ساكنانش از مهاجر و مواطن ، بزرگ و كوچك ، زن و مرد ، بشئون دينى خو گرفته و مأنوس گرديده بودند دور بود و اين خود موجب مىشد كه اين گونه اشخاص يا هيچ به آن دستگاه دربار نزديك نشوند و يا اگر گاهى نزديك شوند براى رفع تعدّى و تجاوز عمّال معاويه و اعقابش باشد يا براى مقاصد و حاجاتى ديگر ، كه بهر حال آزادى و آزادگى بيشتر اينان محدود و مصدوم مىبود ، رهسپار آن دربار شوند .
بهر جهت بحث از امور شرعى و احكام اسلامى و تحقيق در حقائق مقاصد دينى در دستگاه معاويه و محاضر و محافل جانشينان او بسيار كم و ناچيز و اتفاقى مىبوده
ادوار فقه ( فارسي ) — صفحة 299
مساهمون: محمود الشهابي الخراساني
ص٢٩٩