مسجد دمشق
اين مسجد از مهمترين مساجد اوائل اسلام است و از دو نظر مناسب است كه در اين موضع ، مختصرى در بارهء آن ايراد گردد : يكى اين كه نخستين مسجدى است كه از جنبهء فقهى و از لحاظ نظر اسلامى ، كه سادگى و بىپيرايگى و عدم زخرفه در مساجد مطلوب و مستحسن است اين مسجد به طورى ديگر و بر خلاف منظور دينى و فقهى ساخته و پرداخته و آراسته شده و هم خراب كردن كليسا بر خلاف عهد و بر خلاف دستور فقهى به عمل آمده و دو ديگر اين كه از لحاظ عظمت و زيادت اموالى كه در اين ساختمان ، كه نخستين اثر اسلامى مهمّ است ، مصرف گرديده است .
چگونگى وضع اين مسجد و بناء آن را از كتاب « معجم البلدان » شيخ شهاب الدين ابو عبد الله ياقوت بن عبد الله حموى رومى بغدادى ( متوفّى به سال ششصد و بيست و شش 626 - ه . ق ) ترجمه و در اينجا نقل مىكنم :
« . . گفتهاند : عجائب دنيا چهار است : پل سنجه ، منارهء اسكندريه ، كنيسهء رها و مسجد دمشق . اين مسجد را وليد بن عبد الملك كه بر ساختمان و آبادى مساجد همّت مىداشته ساخته است .
« شروع به ساختن اين مسجد در سال هشتاد و هفت ( 87 ) ، و به قولى هشتاد و هشت ( 88 ) آغاز شده است هنگامى كه وليد ساختن اين بنا را آهنگ كرد نصاراى دمشق را بخواست چون فراهم آمدند به ايشان گفت :
« ما مىخواهيم كليساى شما - يعنى كليساى يوحنّا - را بر مسجد خود بيفزاييم و به جاى آن در هر جا كه شما بخواهيد كليسايى بدهيم و اگر هم بخواهيد بهاى آن را به شما با افزودن چند برابر مىدهيم .
ادوار فقه ( فارسي ) — صفحة 251
مساهمون: محمود الشهابي الخراساني
ص٢٥١