علوم معانى و بيان و نكات بلاغى در بررسى و اثبات وجوه اعجاز قرآن ؛ استفاده بسيار از شيوه سؤال و جواب در تفهيم مطالب . در كشاف همه جا عبارات سؤال و جواب به جاى « إن قلت » و « قلت » ، با حروف اختصارى « تَ » و « تُ » آغاز شدهاند .
بر تفسير كشاف حواشى فراوانى نوشته شده است . از جملهء اين حواشى است :
حاشيهء ابن كمال پاشازاده ، و حاشيهء علاء الدين معروف به پهلوان ، و حاشيهء شيخ حيدر و حاشيهء رهاوى . لازم است مواردى از كتاب را كه به عقايد مذهب اعتزال اشاره دارد و عقيدهء « منزلة بين المنزلتين » « 1 » و اينكه بندگان خالق افعال خويش هستند « 2 » و محال بودن ديدن خداوند در جهان آخرت « 3 » را ثابت مىكند ، از نظر خوانندگان محترم بگذرانيم .
زمخشرى در تفسير آيهء
« الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ . . . »
« 4 » چنين مىگويد :
اگر بپرسى كه ايمان صحيح كدام است ، پاسخ خواهم گفت : اعتقاد به حضرت حق ، و اقرار آن به زبان ، و تصديق آن به عمل . كسى كه در اعتقاد وى به حضرت حق خللى باشد و او به وحدانيت حق شهادت دهد و مطابق آن عمل كند ، منافق است و كسى كه در ركن شهادت خللى در اعتقاد وى باشد كافر است . و كسى كه به ركن عمل ملتزم نيست فاسق است « 5 » .
همان گونه كه ملاحظه مىشود ، وى ايمان را به گونهاى كه قاعدهء منزلة بين المنزلتين ثابت گردد تعريف مىكند . به اين ترتيب كه جايگاه فاسق را ميان دو جايگاه مؤمن و كافر قرار داده و سلامت اعتقادات فاسق را ما دام كه به انجام اعمال واجب ملتزم نيست نشانه
هامش
( 1 ) . بنا بر مذهب اعتزال ، مسلمان مرتكب گناه كبيره چنانكه بدون توبه بميرد نه مؤمن است نه كافر ؛ بلكه مقامى ميان كفر و ايمان دارد . وى قطعا در دوزخ جاويد خواهد بود اما عذابش خفيفتر از عذاب كفار است . اين عقيده به « المنزلة بين المنزلتين » مشهور است براى اطلاع بيشتر - الملل و النحل ، شهرستانى ، ج 1 : 48 .
( 2 ) . بنا بر مذهب اعتزال ، انسان خالق افعال خويش اعم از خير و شر آن است . خداوند عادل است و نمىتوان شر و ظلمى را كه در افعال بندگان است به او نسبت داد . براى اطلاع بيشتر - الملل و النحل ، ج 1 : 47 .
( 3 ) . بر خلاف اشاعره كه به رؤيت خداوند در جهان آخرت معتقدند ، معتزله ديدن خداوند را در هر دو جهان انكار مىكنند . ايشان واژهء « نظر » را در آياتى چون« وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ »( القيامة : 23 - 24 ) به معناى انتظار و چشم داشتن معنا مىكنند . ( براى اطلاع بيشتر - الملل و النحل ، ج 1 : 47 ) .
( 4 ) . بقره : 3
( 5 ) . الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل و عيون الاقاويل فى وجوه التأويل ، زمخشرى ، ج 1 : 39 ، دار الكتاب العربى ، بيروت .