همچنين در سنت نبوى مىخوانيم : « اعملوا فكل ميسّر لما خلق له » « 1 » ، « و بادروا بالأعمال فتنا كقطع الليل المظلم » « 2 » ، « الكيس من دان نفسه و عمله لما بعد الموت » « 3 » ، « يا عباس بن عبد المطلب اعمل لا أغنى عنك من اللّه شيئا » ، « يا فاطمة بنت محمد اعملى لا أغنى عنك من اللّه شيئا « 4 » » ، و . . .
هرگاه كسى در اين نصوص بينديشد ، ناگزير بندگان را صاحب افعال اختيارى خواهد دانست و معتقد خواهد شد كه آنان با انجام دادن كارهاى نيك و بد شايسته ثواب و عقاب خواهند شد . و براهين عقلى ناظر بر عدالت و حكمت الهى نيز ادلهء نقلى مذكور را قوت مىبخشد . زيرا اگر بنده خالق اعمالى كه به اختيار انجام مىدهم نباشد ، ثواب و عقاب او وجهى نخواهد داشت ، و چگونه خداوند مىتواند او را به خاطر آنچه متعلق به او نبوده و از او صادر نشده پاداش يا عقاب كند .
غيرى جنى و أنا المعذب فيكم * فكأننى سبّابة المتندم « 5 »
نصوص اولى و دلايل عقلى در جنب آن اهل سنت را مجذوب خود ساخته ، لذا آن را ترجيح داده و معتقد شدهاند كه بنده خالق افعال اختيارى نيست و صرفا خدا خالق آنهاست . اگر از ايشان پرسيده شود چگونه كسى به دليل عملى كه خالق آن نبوده پاداش
هامش
( 1 ) . « كار كنيد كه هركس را چيزى آسان است كه براى آن آفريده شده است » . صحيح البخارى ، كتاب التفسير ، سورة « و الليل إذا يغشى » ؛ صحيح مسلم ، كتاب القدر ، باب 1 : ح 6 و 7 ؛ سنن ابى داود ، كتاب السنة ، باب القدر ، ح 2 چنانچه ملاحظه مىشود اين حديث شاهدى بر جبر و تقدير است . اما مؤلف آن را به عنوان دليلى بر اختيار انسان ذكر كرده است . عبارات قبل و بعد در حديث مذكور نيز مؤيد همين معناست . براى اطلاع بيشتر - شرح امام نووى بر صحيح مسلم ذيل حديث مذكور .
( 2 ) . « به اعمال نيك اقدام كنيد پيش از آنكه فتنهها همچون پارههاى شب تاريك شما را از انجام آن ناتوان و منصرف سازد » . صحيح مسلم ، كتاب الإيمان ، باب 51 : ح 186 ( 118 ) ؛ سنن الترمذى ، كتاب السنن ، باب 30 : ح 2195
( 3 ) . « زيرك كسى است كه نفس خود را خوار سازد و براى پس از مرگ كار كند » . سنن الترمذى ، كتاب القيامة ، باب 25 : ح 2459 ؛ سنن ابن ماجه ، كتاب الزهد ، باب 31 .
( 4 ) . « اى عباس بن عبد المطلب ، كار كن كه من ( به سبب رابطه فاميلى ) هيچ نمىتوانم تو را از خداوند بىنياز گردانم . اى فاطمه دختر محمد ، كار كن كه من هيچ نمىتوانم تو را از خداوند بىنياز گردانم » .
صحيح البخارى ، كتاب الوصايا ، باب هل يدخل النساء و الولد فى الأرقاب ، ح 1 و كتاب التفسير ، سورة الشعراء ، ح 4 ( با اندكى تغيير در لفظ ) و سنن النسائي ، كتاب الوصايا ، باب 6 : ح 3409 - 3407 ( با اندكى اختلاف در لفظ ) .
( 5 ) . « ديگرى جنايت كرده و من از ميان شما عذاب مىشوم / گويا همچون سبّابهء مردمان پشيمانم » .