همچنين خداوند از پذيرش و پيروى از امرى كه هيچ دليلى بر صحت آن نيست نهى مىفرمايد ، مگر آنكه شخص خود بشنود يا ببيند ، يا بر اساس برهان و دليل آن را باور كند . خداوند در اين زمينه مىفرمايد :
« وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا »
« 1 » قرآن گمان زدن را در امورى كه حدس و گمان در آن كارآمد نيستند سرزنش مىكند . مىفرمايد :
« . . . إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً »
« 2 » موارد فراوان ديگر در كتاب و سنت به تأمل و تفكر در اخبار و شنيدهها فرمان مىدهند . اصحاب ، خود مخاطبان اين آموزهها بودند و حضورا اين تعاليم را دريافت مىكردند . لذا بىترديد اخلاقيات و آداب اسلامى مذكور از مهمترين عواملى بودند كه ايشان را نسبت به آنچه به كتاب پروردگارشان يا سنت پيامبرشان مربوط مىشد به تأمل و حزمانديشى وامىداشتند و بسيار بعيد ، بلكه محال ، مىنمايد كه اصحاب به عنوان بهترين گروهى كه در ميان مردم برگزيده شدهاند نصيحتها و آموزههاى ارزشمند مذكور را سبك شمارند .
عامل دوم : شنيدن و اطلاع از تهديدها و انذارهاى شديد كسانى كه به خدا و رسولش دروغ يا افترايى نسبت مىدهند .
خداوند سبحان مىفرمايد :
« وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَ لَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَ مَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ . . »
. « 3 » . بنگر خداوند با كسى كه به او وحى نشده اما مدعى دريافت وحى مىشود و بر خدا دروغ مىبندد و نيز كسى كه ادعا مىكند چيزى نظير وحى الهى خواهد آورد ، چگونه رفتار مىكند . و توجه كنيم چگونه خداوند در آيهاى كه با تهديد آغاز مىشود شخصى را كه به خدا و رسولش دروغ مىبندد بر اين دو مقدم مىدارد و در صدر آيه و پيش از ديگران غرق در ظلم و تبهكارى توصيف مىكند . همچنين خداوند مىفرمايد :
« وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَ
هامش
( 1 ) . « از پى آنچه بدان دانش ندارى مرو كه گوش و چشم و دل از همه اينها بازخواست خواهد شد . » ( اسراء : 36 )
( 2 ) . « جز گمان راى پيروى نمىكنند . و همانا گمان براى ( شناخت ) حقيقت هيچ سودى ندارد . » ( نجم : 28 )
( 3 ) . « و چه كسى ستمكارتر است از آنكه بر خدا دروغى سازد و يا گويد به من وحى شده و حال آنكه چيزى به دو وحى نشده است و آن كسى كه گويد من به زودى مانند آنچه خدا فروفرستاده فرومىفرستم . . . » ( انعام : 93 )