و نيز حديثى از ابن ابى داود به سند حسن از محمد بن كعب قرظى نقل مىكند كه گفت 5 تن از انصار در زمان رسول خدا قرآن را حفظ كردند : معاذ بن جبل ، عبادة بن الصامت ، ابى بن كعب ، ابو درداء و ابو ايوب انصارى « 1 » .
بعضى گفتهاند كه منظور از واژه جمع در حديث انس كتابت است نه حفظ « 2 » . و برخى ديگر گفتهاند مقصود همه وجوه قرايى و يا تعليم مستقيم از رسول خدا ( ص ) يا حفظ تدريجى تا پايان نزول وحى است « 3 » .
امام ابو بكر باقلانى با تنبيه بر 8 نكته سعى در رفع ابهام از اين حديث كرده است « 4 » . اما ابن حجر سخنان او را ضعيف « 5 » و ديگران آن را خطا دانستهاند . به هر حال موضوع چندان هم پيچيده نيست و نكاتى كه براى حل اين اشكال ذكر كرديم كافى به نظر مىرسد .
اما نكتهاى در اين بحث باقى مانده كه ناگزير از ذكر آن هستيم ، و آن به نظر جالبى است كه مازرى « 6 » عنوان كرده است . وى مىگويد :
جماعتى از ملحدان به قصد طعن بر قرآن به خبر انس تمسك جستهاند ، در حالى كه در اين خبر نكتهاى كه بدان تشبث توانند كرد وجود ندارد ، زيرا ما معناى حديث را بر ظاهر آن حمل نمىكنيم ، اما بر فرض كه معناى ظاهر آن را پذيرفتيم ، چگونه ثابت خواهند كرد كه در واقع و نفس الامر حفظ قرآن محدود به اين 4 تن بوده است . گيريم اين هم درست بوده باشد ، چگونه لازمه اينكه در جمعى گسترده يكتن تمامى قرآن را از حفظ نداشته باشد اين است كه آن جمع در مجموع تمامى قرآن را حفظ نبوده باشند ؟ همچنين ، شرط تواتر در اين زمينه نيز آن نيست كه يكايك افراد همه قرآن را در حفظ داشته باشند . بلكه اگر همگى در
هامش
( 1 ) . خالد بن زيد بن كليب بن ثعلبة ، ابو ايوب انصارى ( . . . - 52 ه . ق ) صحابى از وى 155 حديث ثبت شده است ( الأعلام زركلى ، ج 1 : 295 )
( 2 ) . فتح البارى ، عسقلانى ، ج 9 ، كتاب فضائل القرآن ، باب القراء من اصحاب النبى ، مناقب زيد بن ثابت .
( 3 ) . ارشاد السارى بشرح صحيح البخارى ، عسقلانى ، ج 8 ، كتاب فضائل القرآن ، باب 9 : 458 ، مكتبة المثنى بغداد ؛ و صحيح البخارى بشرح الكرمانى ، ج 20 ، كتاب فضائل القرآن ، باب 9 : 18 دار احياء التراث العربى ، بيروت .
( 4 ) . الإنتصار ، باقلانى ، ج 1 : 87
( 5 ) . فتح البارى ، عسقلانى ، ج 9 : 42 ، عبارت ابن حجر چنين است : و فى غالب هذه الاحتمالات تكليف لا سيما فى الآخر . . .
( 6 ) . محمد بن علىّ بن عمر تميمى مازرى ، ابو عبد اللّه ( 453 - 536 ه . ق ) فقيه مالكى . از آثار اوست : المعلم بفوائد مسلم ، التلقين ، الكشف و الأبناء ، ايضاح المحصول فى الاصول . ( الأعلام زركلى ، ج 6 : 277 )