الْجاهِلِينَ . إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَ الْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ
. » « 1 »
علاوه بر آنچه گفته شد ، ما در فضاى سور مكى با پديدهاى غير قابل انكار مواجهيم كه در اين بحث هر معاندى را از مناقشه بازمىدارد و هر مخالفى را خاموش مىسازد . و آن خالى بودن كامل سور مكى از تشريع جنگ و جهاد و اقدام خشونتآميز است ، كما اينكه تمامى دوران رسالت مكى از جنگ و كشتار كه در درگيرىهاى مسلحانه و خصومتآميز رخ مىدهد به دور بود . در اين ايام هرگز صداى بركشيدن تيغ و آواز سلاح و حمله بر دشمن از جانب مسلمانان شنيده يا ديده نشد . در تمام اين دوران ، علىرغم نهايت تلاش دشمنان در آزار مسلمانان و سرسختى در خشونت و آسيب رساندن به ايشان ، از فحاشى و بدگويى گرفته تا قتل و غارت و بايكوت و دشنام و تهديد و ارعاب ، از سوى مسلمانان هرچه بود صبر و بخشش و نيكى و احسان بود .
سوم اينكه ادعاى ايشان مبنى بر اين كه بخش مكى قرآن حاوى خصوصيات محيط اجتماعى منحط است از هر حيث و به هر وجهى كه مراد كرده باشند باطل و مردود است . زيرا اگر مقصود ايشان از اين ادعا همان توهم بىاساس قبلى است . يعنى اختصاص سور مكى به شدت و خشونت و زشتگويى ، مراتب كذب و افترا و نادانى نهفته در اين سخن نسبت به محتواى قرآن روشن شد ، و گفتيم كه آنچه در قرآن آمده از سنخ تشويق و تهديد است كه در هر دو بخش مكى و مدنى به يكسان مشاهده مىشود . و اگر مقصود ايشان از انحطاط مطالب ، كوتاهى آيات و يا خالى بودن آن از قوانين تفصيلى عملى است ، كه چنين كارى دلالت بر انحطاط و نازل بودن سطح سور مذكور ندارد ، بلكه كوتاهى آيات و فقدان احكام تفصيلى در آنها دليل ديگرى دارد كه به هنگام بحث در شبهه بعد بدان خواهيم پرداخت . و اگر مقصود آن است كه اهل مكه از نظر فصاحت و فن بيان و تيزهوشى و ذكاوت در سطح پايينى قرار داشتند - كه اين
هامش
( 1 ) . « هرآينه پيامبرانى كه پيش از تو بودند تكذيب شدند و بر تكذيب و آزارى كه ديدند شكيبايى كرده تا يارى ما بديشان رسيد و سخنان خداى را دگرگونى كنندهاى نيست . و هرآينه از خبر فرستادگان به تو رسيده است . و گر روى گرداندن آنان بر تو گران و دشوار مىآيد ، اگر توانى گودالى در زمين يا نردبانى در آسمان بجويى تا آيتى بر ايشان بياورى . اگر خدا مىخواست ، آنان را بر راه راست گرد مىآورد . پس از نادانان مباش . همانا كسانى ( دعوت حق را ) مىپذيرند و پاسخ مىدهند كه بشنوند و مردگان را خداى برانگيزد . سپس همه به سوى او بازگردانده شوند . » ( انعام : 34 - 36 )