در بصره و سفيان ثورى در كوفه و اوزاعى در شام و هاشم در واسط و معمر در در يمن و جرير بن عبد الحميد در رى و ابن مبارك در خراسان بودهاند . عراقى و ابن حجر گفتهاند اشخاص ياد شده همه در يك عصر مىزيستهاند و معلوم نيست كدام يك زودتر به اين كار پرداخته و سبقت گزيده باشد . گفته است : تا اين كه بعضى از پيشوايان را چنان به نظر رسيد كه احاديث پيغمبر صلَّى الله عليه و آله و سلَّم را جدا سازد و آنها را بخصوص ، تدوين كند و اين كار در رأس سال دويست بوده است . آنگاه چند تن را كه به اين كار دست زدهاند بر شمرده است . طيبى گفته است : نخستين كسى از سلف كه حديث را نوشته و تصنيف كرده ابن جريج و به قولى مالك و بقول سيم ربيع بن صبيح بوده از آن پس تدوين انتشار يافته و فوائد آن نمايان گشته است . انتهى چنان كه ديده مىشود هيچ كس را در تدوين پيش از ابن جريج ذكر نكرده است .
« حافظ ذهبى در تذكرة الحفاظ نيز به صراحت گفته است : نخستين زمان تصنيف و تدوين سنن و تأليف فروع پس از انقراض دولت بنى اميه و تشكيل دولت بنى عباس بوده و در زمان هارون عباسى اين كار رواج يافته و تصانيف رو به افزايش نهاده و حفظ علماء را كاهش گرفته در صورتى كه پيش از آن علم صحابه و تابعان در سينه ها مىبوده نه در كتب و كتابخانه ها .
« ذهبى از كسانى است كه در اطلاع بر اين گونه امور كسى با او قابل مقايسه نيست و بر همه مقدم است با اين وضع آن چه را سيوطى گفته ياد نكرده است بلكه هيچ كس از علماء اهل سنت كه در بارهء « اوائل » چيزى نوشته آن را ياد نكرده مگر اين كه استبعاد شود كه عمر بن عبد العزيز فرمانى داده باشد و به كار بسته نشده باشد پس شايد بعد از وى به اين كار اقدام شده باشد پس حكم قطعى به اين كه حديث در رأس سال صدم جمع شده حكمى است نادرست . خدا ما را از شتاب در
ادوار فقه ( فارسي ) — صفحة 280
مساهمون: محمود الشهابي الخراساني
ص٢٨٠