[ چگونه اجماع كاشف از قول معصوم ( عليه السلام ) است ؟ ]
از جمله بحثهايى كه در مبحث اجماع مطرح مىگردد ، چگونگى كشف قول معصوم ( ع ) است به اين معنا كه چگونه و به چه ترتيبى مىتوان قول معصوم ( ع ) را به گونهء قطعى كشف نمود ؟ و يا به تعبير ديگر چگونه اجماع كاشف از قول معصوم ( ع ) است ؟
برخى از اعاظم در اين باره يازده و يا دوازده طريق مطرح نمودهاند و ما در اين مختصر تنها به ذكر سه يا چهار طريق كه ميان علماى اصول معروف است بسنده مىنماييم :
[ طرق كشف قول معصوم ( عليه السلام ) ]
1 - طريق حسّى يا تضمّنى
اين طريق كه به اجماع دخولى موسوم است عبارت است از علم به دخول امام معصوم ( ع ) در ميان اجماعكنندگان بدون آنكه حضرت ايشان شخصا معين باشند . تصوير كلّى آن به اين است كه تحصيلكنندهء اجماع اقوال همهء علما را تتبّع و بررسى نموده و به آراء و نظراتى مواجه گردد . براى وى معلوم نباشد كه مستند به كيست ؟ و در اينصورت اجمالا علم به وجود معصوم ميان متّفقين براى وى حاصل شود . بديهى است تحقّق اين طريقه صرفا در عصر معصوم ( ع ) امكانپذير مىباشد اما نسبت به قرون متأخّر چنين امرى بعيد است .