جايى كه رتبه اول از امتثال ممكن باشد ، نمىتوان به مرحله دوم اكتفا كرد و همينطور مراتب بعدى ، هركدام مقدم بر مرتبه بعد است . « 1 »
امتناع
منطقيين مىگويند : هرگاه محمولى را به موضوعى نسبت دهيم ، بين موضوع و محمول يكى از سه رابطه وجود دارد ؛ يا رابطه ضرورى است ، يا رابطه امتناعى است ، و يا رابطه امكانى است . به عنوان « امكان » رجوع شود .
- رابطه ضرورى :
هرگاه رابطه بين موضوع و محمول حتمى و غير قابل اجتناب باشد ، مانند رابطه عدد چهار با جفت ( زوج ) بودن ، رابطه ضرورى است .
- رابطه امكانى :
هرگاه رابطه بين موضوع و محمول به گونهاى باشد كه هم قابل اثبات باشد و هم قابل نفى ، يعنى عقل نه از قبول رابطه ابا دارد و نه از قبول عدم رابطه ، مانند رابطه بين هوا و گرمى ، رابطه امكانى است .
- رابطه امتناعى :
هرگاه عقل عارض شدن محمول بر موضوع را محال بداند ، رابطه امتناعى است . مانند رابطه بين عدد چهار و فرد بودن .
بين هر معنا و مفهوم قابل تصور و وجود نيز ، فلاسفه يكى از اين سه نوع رابطه را ثابت مىدانند . يعنى هر معنا و مفهومى كه تصور كنيم ، يا رابطهاش با
هامش
( 1 ) الرسائل ، ص 127 ، با تلخيص .