3 - بخش عبادات جمل العلم شامل أبواب صلاة و صوم و حج و زكات است كه چون بيشتر آنها مشروط به طهارت مىباشد و طهارت جز به آب و خاك صورت نميگيرد ، طبق مرسوم ، احكام آبها و مطالب مربوط به طهارت را قبل از ورود در مطالب اصلى ، در آغاز كتاب ذكر فرموده است .
ترتيب ساير أبواب ( كه معمولا در فقه هريك از أبواب مزبور بكتاب ، تعبير مىشود ) به ترتيب شدت احتياج و عموميت بلوى است : كتاب صلاة ، كتاب صوم ، كتاب حج ، كتاب زكات .
4 - مؤلف در اين ترتيب بر خلاف مشهور رفته است . چهاينكه ساير فقهاى اماميه ، پساز كتاب صلاة زكات را و آنگاه كتاب صوم و در آخر كتاب حج را ذكر فرمودهاند و نظر آنان در ترتيب مزبور ، اولويت و اهميت بخش سابق بر لاحق است . چهاينكه در بيشتر روايات ، أركان دين « دعائم اسلام » بهمينترتيب مزبور ملاحظه مىشود . ولى مؤلف در اين ترتيب نظر داشته آنچه را بيشتر مورد احتياج مكلفين است مقدم آورد .
5 - در أبواب كتاب طهارت ، اختلافى كه با مشهور مشاهده مىشود ، آوردن احكام اموات است در آخر كتاب صلاة . درصورتيكه معمولا در آخر احكام طهارت و بمناسبت غسلها آورده مىشود .
شيخ طوسي نيز در الجمل و العقود ( كه ناظر به اين كتاب است ) أبواب طهارت را در كتاب صلاة ( منتهى در آخر كتاب ) و احكام نماز ميت را ضمن اقسام نمازهاى واجب ذكر فرموده .
6 - از امتيازات اين كتاب ، حاوى بودن اقوال جماعتى از صحابهء رسول اكرم و تابعين و فقهاى قرن أول و دوم هجرى است كه ممكن است پارهاى از اقوال مزبور جز در اين كتاب نباشد و پيداست كه اين امر تا چه حد براى اطلاع بر تاريخ فقه و حقوق اسلامى اهميت دارد . اينك نام جمعى از
شرح جمل العلم والعمل — صفحة مقدمه 23
مساهمون: القاضي ابن البراج
صمقدمه ٢٣