چهره اهل آن مىشود .
هنگامى كه گناهكاران وارد وادى سقر مىشوند ، فرشتگان عذاب غليظ و شديد به پيشباز ايشان مىآيند . . . و آنان مالك دوزخاند و هجده فرشته همراه او ، كه چشمانى چون برق جهنده دارند ، و دندانهاى پيشينى همچون برجها ، آتش از دهانشان بيرون مىجهد و فاصله از اين سر شانه تا آن سر آن در هر يك از آنان برابر با مسير يك سال راهپيمايى است ؛ كف دست هر يك از آنان همه افراد دو قبيله مضر و ربيعه را در خود جاى مىدهد كه رحمت خدا از ايشان دور شده است ؛ يكى از آنان هفتاد هزار كس را بر مىدارد و به هر جاى از دوزخ كه مأمور است پرتاب مىكند . « 83 »
عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ
- بر آن نوزده تن گماشتهاند . » اين آيه محتمل چند معنى است :
اوّل : معنى ظاهرى كه حكايت از آن مىكند كه شماره نگاهبانان سقر نوزده نفر است و اين ، در صورتى كه صفت آنان چنان باشد كه صاحب المجمع گفته است ، اندك نيست ، و خداوند متعال بر آن توانايى دارد كه يك نفر بر سقر بگمارد و اهل آن را به سختترين گونه عذاب معذب دارد .
دوم : اين كه نوزده تن تنها نگاهبانان دره سقر دوزخند ، و بازمانده دوزخ نگاهبان ديگر دارد .
سوم : اين كه ، عدد ياد شده شماره فرمانروايان و مديران است و در زير فرمان ايشان / 91 شماره نگاهبانان مىتواند چندان باشد كه تنها خدا مىداند ، و به اين معنى در گفته خداى عزّ و جل بدين گونه اشاره شده است :
وَ ما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ
. و نادان بودن به اين گونه مسائل مشركان را بر آن وا مىداشت كه به استهزا بپردازند و به غيب كافر بمانند . ابو جهل روزى گفت : اى گروه قريش ! محمّد چنان گمان دارد كه شماره سپاهيان خدا كه شما را در دوزخ شكنجه مىدهند نوزده نفر است ، و
هامش
( 83 ) - مجمع البيان ، ج 10 ، ص 388 .