آرى ، گاه ممكن است چنين شخصى بر راه راست پيش برود ، ولى مسئوليت او فراگير است و تنها به خود وى منحصر نمىشود ، بلكه همچون فردى از افراد اجتماع نسبت به واقعيت آن مسئول است ، و اين نه فقط از ديدگاه انسانى و دينى است ، بلكه از ديدگاه واقعى نيز چنين است ، از آن روى كه عقب ماندگى اجتماع وى و مردم آن ، خواه ناخواه ، بر وى تأثير مىگذارد ، و اين كه قوانين و سنّتهاى جزائى همه افراد را بدون استثنا شامل مىشود . . . و در اين شك نيست كه ارزشهاى شايسته ، و بيدار و هشيار كردن اجتماع و از اين راه تغيير مسير دادن آن به طرف صلاح ، آدمى را به هدفهايش نزديكتر مىسازد ، و چون محيط براى نهضت و پيشرفت آمادهتر شده است ، رسيدن به آن هدفها به صورتى سريعتر و شايستهتر امكانپذير خواهد شد .
بعضى از مردم در اداى مسئوليت اجتماعى خود سستى نشان مىدهند ، و با فهم نادرست خود به اين گفته خداوند سبحانه و تعالى متمسّك مىشوند كه :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ، عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ ، لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ
- اى كسانى كه ايمان آوردهايد ! نفسهاى شما بر ضد شمايند ، و اگر شما راه يافتهايد ، كسى كه گمراه شده است به شما آسيبى نمىرساند » ، « 13 » و چنان گمان دارند كه خدا در مقابل عقب ماندگى اجتماع و انحراف پيدا كردن فرمان به بىعملى و سهل انگارى داده است ! / 64 هرگز چنين نيست . . . آيا ظاهر قرآن حجّت نيست ؟ آيا اين قرآن به ما ندا نمىكند كه براى تغيير به پا خيزيم و قيام كنيم ؟ مگر قرآن رسالت خدا به هر انسان مكلّف نيست ؟ مگر رسول اللَّه ( ص ) اسوهء نيكو براى همه ما نبوده است ؟ . . .
او برخاست و بيم داد و از همين راه اجتماع خود را اصلاح كرد و تمدن اسلامى را به وجود آورد .
جدايى پيدا شدن ميان امت و رسالت آن ، و تقليد شرق و غرب ، و گرفتار خواب شدن عقل ، و حالت انفرادى به خود گرفتن و پراكنده شدن اجتماع ، و
هامش
( 13 ) - المائدة / 105 .