طاقت و توان شمارش و نگاه داشتن حساب آن را نداريد » . و حسن گفت : چندان ايستادند تا پاهاشان باد كرد و لذا گفت كه : در حقيقت ، توان احصاء آن را نداريد .
و به قولى معنى آن چنين است : شما طاقت ادامه دادن به قيام شب را نداريد و كوتاهى و تقصير در آن پيدا خواهد شد . « 73 »
فَتابَ عَلَيْكُمْ
- پس بر شما بخشيد و از شما در گذشت . » يعنى به شما رحمت آورد و مهربانى نمود ، چه هر كس كه خدا از او درگذرد مورد رحمت او قرار گرفته است . و چون معنى اصلى توبه را در نظر بگيريم كه بازگشت است ، معنى آيه چنين مىشود : امرى بر خدا آشكار شد ، پس حكم ديگرى را به وحى بر شما نازل كرد كه غير از حكم اول است كه متضمن قيام تمام شب جز اندكى از آن بوده ، يا اين كه در آن قيام واجب بود نه مستحبّ . « 74 »
فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ
- پس هر اندازه كه ممكن باشد ، قرآن بخوانيد . » تأكيد خدا بر قرائت قرآن ما را به عظمت آن هدايت مىكند ، و به اين كه تلاوت و انديشيدن در معانى آن روح قيام شبانه و از مهمترين هدفهاى قرآن است ، از آن روى كه انسان را به كلام پروردگارش و عهدى كه با او بسته بوده است باز مىگرداند ، و از آن بينش حق و راههاى زندگى خود را از هر بعد و جهت الهام مىگيرد . هدف قيام ليل تكامل انسان است به تكاملى روحى برخاسته از شب زندهدارى و بريدن از هر چيز و پيوستن به خدا و نماز ، و تكاملى عقلى با انديشيدن در آفرينش خدا و به تفكر پرداختن در آيات قرآن او . آرى ، اوضاع و احوال گاه اجازه آن نمىدهد كه شخص قيام شبانه را به صورت اولى آن ادامه دهد ، ولى بر مؤمن روا نيست كه ، به هر حال ، خواندن قرآن را هر اندازه كه ميسر شود ترك كند .
هامش
( 73 ) - همان جا .
( 74 ) - با آن كه رواياتى صريح در اين باره وجود ندارد كه قيام ليل در آغاز دعوت اسلامى يك واجب شرعى بوده است ، محتمل است كه چنين بوده باشد ، يا بدين گونه از آن استقبال كردند و سپس جز اين بر ايشان معلوم شد .