بنا بر تدبير مدبّرى است .
[ 2 ] روز قيامت روزى ترسناك است كه از ترس آن آسمانها و كوهها و درياها و ديگر قسمتهاى كاينات مىهراسند ، و بزرگترين چيزى كه در آن است ، رو به رو شدن آدمى با اعمال خويش است بدون آن كه پرده عذر و بهانهاى بتواند آنها را بپوشاند ، و نيرو و ياورى در دسترس باشد . . . و بدين گونه سياق به آن سوگند ياد مىكند و از آنچه به مسئوليت گردنكشان در برابر پروردگارشان در مقابل جنايتهايى كه نسبت به مؤمنان انجام داده بودند مربوط مىشود ، ياد مىكند و به آن قسم مىخورد .
وَ الْيَوْمِ الْمَوْعُودِ
- و سوگند به روز وعده شده . » روزى است كه گريزى از آن نيست ، زيرا كه وعده خدا است ، و وعده خدا دروغ نيست ، و نه تنها انسان بلكه همه كاينات به چنين روزى وعده داده شدهاند ، پس چه روز بزرگى است اين روز ! ؟
[ 3 ] سپس انسان به محاكمه در حضور گواهان كشيده مىشود . هر مكانى كه در آن زيسته ، و هر زمانى كه بر او گذشته ، عليه او گواهى مىدهد ، و هر اندامى كه به كار برده ، و هر انسانى كه با او به سر برده ، درباره او شهادت مىدهد ، و در مقدمه گواهان پيامبران و اوصيا و دعوتكنندگان به خدا قرار دارند و گواهى مىدهند كه رسالتهاى پروردگارش را به او ابلاغ كردهاند كه آنها را نپذيرفته است .
چه مسكين و بيچاره است اين طغيانگر گردنكشى كه همه گواهان از هر گوشه بر مىخيزند و عليه او گواهى مىدهند ؟ ! سپس او را مىبينى كه در دنيا با غفلت زندگى مىكند و پيوسته به ارتكاب گناهان بر مىخيزد و تو گويى كه هيچ حساب و عقابى در كار نيست .
وَ شاهِدٍ وَ مَشْهُودٍ
- و به گواه و به آن كه بر او گواهى دهند . » / 470 بعضى گفتهاند كه شاهد روز جمعه است و مشهود و روز عرفه ، و اين را از امام على - عليه السلام - روايت كردهاند ، و بعضى ديگر گفتهاند كه هر روز با كارى كه آدمى مىكند ، عليه او گواهى مىدهد ، و از رسول اللَّه - صلى اللَّه عليه