شد ، ردّ مىكند .
سپس خداوند متعال با اشاره به آنچه پيش از اين در آيات گذشت ، چنين مىگويد :
إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ
- اين يك يادآورى و پند است . » حق را به ياد انسان مىآورد ، و عقل و انگيزههاى پنهان نيكى را كه راهنماى آدمى به خداى بزرگ است بر مىانگيزد ، و راه راست و روش صحيح سير به طرف خدا را براى او ترسيم مىكند . . . پس نقش يادآورى بيان خطوط كلّى و ترسيم نشانههاى راه براى انسان است ، نه تحميل كردن گزينش معينى به اجبار ، چرا كه اختيار و آزادى از ويژگيهاى خود انسان است ، و او است كه حق و باطل را مىخواهد يا نمىخواهد .
فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا
- پس هر كه خواهد ، راه به سوى پروردگار خويش را اختيار مىكند . » فخر رازى گفته است : تذكرة همه آن چيزها است كه در سوره پيش از اين گذشت ، و انتخاب راه عبارت از پرداختن به فرمانبردارى و پرهيز كردن از نافرمانى ؛ « 67 » و صاحب الميزان تذكرة را تعميم / 39 بر همه آنچه گذشت داده ، و نماز شب را مخصوص راه ( سبيل ) دانسته است ، بدان جهت كه بنده را به سوى پروردگارش راهنمايى مىكند ؛ « 68 » و درستتر آن است كه : سبيل همه راه راست رساننده به خرسندى و رضايت خدا را شامل مىشود ، و قيام ليل گامهايى از آن است ، ولى آشكارترين مصاديق سبيل ، ارزشهاى الاهى ، و برجستهترين آنها قرآن است ، چنان كه در دعاى ندبه چنين آمده است : « سپس پاداش محمد - صلواتك عليه و آله - را دوستى ايشان به كتاب خودت دانسته و گفتهاى :
قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا
- بگو : از شما در برابر آن پاداشى جز
هامش
( 67 ) - التفسير الكبير ، ج 30 ، ص 185 .
( 68 ) - الميزان ، ج 20 ، ص 69 .