[ 14 ] اين روز پاداش و كيفر بزرگ است ، كه در آن ديوان داورى عادلانه به كار مىافتد ، و زندان بزرگ به صورت جهنم تجسم پيدا مىكند ، و جايزه بزرگ را در بهشت در برابر همه بينندگان قرار مىدهند ، پس آدمى اعمال خويش را تجسم يافته در برابر خويش مشاهده مىكند ، و قدرت فرار كردن از كارهاى بد خود و منكر شدن آنها از او سلب مىشود ، و اين حقا مسئوليت است و عين مسئوليت .
عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ
- هر كس مىداند كه چه با خود حاضر كرده است . » گفتهاند كه اين جمله پاسخ آيات پيوسته به يكديگر
إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ
به بعد است كه شمار آنها دوازده است و از مجموع آنها چارچوب كلى شكل مسئوليت انسان در برابر همه كارهايش آشكار مىشود ، و تعبير « علمت » براى تأكيد درباره اين مطلب است كه قضيه قضيه يقين است و تنها حدس و تخمين نيست ، و اما گفته « نفس » حكايت از آن دارد كه نفس مركز شعور و احساس است ، و اين گونه بيان بليغتر از آن است كه گفته مىشد : « انسان دانست » ، اما اگر ما بگوييم كه « چشم ديد » بلاغت آن بيش از اين است كه بگوييم « انسان ديد » .
و گفته « ما أحضرت » نماينده اوج بلاغت است . آيا همه تلاش و كوشش ما براى آن نيست كه چيزى را براى آن روز موعود حاضر و آماده كنيم ، به همان گونه كه شاگرد مدرسهاى خود را براى روز امتحان آماده مىكند ، و داوطلب مسابقه ورزشى براى روز مسابقه ، و ارتش براى روز جنگ ، آدمى نيز همه كوشش و تلاش خويش را براى روز ملاقات با خدا ذخيره مىكند ، يعنى آن روزى كه خداى ما درباره آن مىگويد :
يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ
- اى انسان ! توبه سوى پروردگار خود تلاش مىكنى پس او را ملاقات خواهى كرد » . « 13 » / 366 [ 15 ] سوگند به ستارگانى كه پنهان و آشكار مىشوند ، و به شب كه خيمه
هامش
( 13 ) - الانشقاق / 6 .