امّا كلمه « لمّا » به معنى نفى همراه با توقع است ، يا نفى چيزى كه توقع آن نمىرفته است ، و اين هر دو در اين سياق درست است ، چه انجام دادن فرمان پروردگار از انسان مورد انتظار است ، به همان گونه كه انجام ندادن آن بر خلاف چيزى است كه انتظار آن مىرفته است .
[ 24 ] و سياق به مجموع نعمتهاى خدا بر انسان باز مىگردد كه او را به شناخت قدرت و حكمت و رحمت او رهبرى مىكنند ، پس آب را ابرهاى خوب به بالاى آسمان مىبرند و بر زمينهاى هموار و ناهموار به صورت باران فرو مىريزند و آنها را سيراب مىكنند ، تا سپس سطح زمين بشكافد و آنچه خوراك آدمى است از گونههاى مختلف دانهها و ميوهها از آن بيرون آيد .
فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ
- پس شايسته است كه انسان به خوراك خود درنگرد . » نه فقط براى آن كه بداند چگونه خدا آن را براى او فراوان آفريده ، بلكه از مدرسه آفريدگان اين را بياموزد كه چگونه از آن بهره برگيرد . مگر نه اين است كه همه اين طبيعت مسخّر براى خوراك رساندن به تو است ، آيا در اين امر حكمت بالغه و قدرت قاهره خدايت را مشاهده نمىكنى ، و آيا اين همه بدان معنى نيست كه در وراى اين طبيعت تدبير و تقدير و حكمتى وجود دارد ، و اين كه مقصود پروردگارت اين است كه تو را خوشبخت سازد و سپس به راهنماييت بپردازد و آن گاه آماده بهشتت كند ؟ ! آرى . و امام حسين عليه السلام در خطاب به پروردگارش راست گفت كه : « كور باد آن چشمى كه تو را مراقب و ناظر بر خودش نبيند ، و زيانبار باد معاملهء بندهاى كه سهمى از آن به دوستى تو اختصاص نيافته است » . « 11 » / 331 پس اگر به غذا با چنين ديدى نگاه كنى ، از درجهء بلعيدن خوراك با اشتهايى حيوانى به درجهء بهرهبردارى از آن با آسايش نفسانى و با سپاسگزارى و امتنان بالا مىروى ، و در اين هنگام تنها بدنت از خوراك تغذيه نمىكند ، بلكه روح
هامش
( 11 ) - مفاتيح الجنان ، دعاى عرفه .