به ميانجيگرى فرستادهاش يا از پشت پرده نازل كند ، از خطاب كردن با آفريدگانش تعالى و برترى و خوددارى پيدا مىكرد .
اگر چنان نبود كه خداوند سبحانه و تعالى به بندگانش اجازه دعا كردن و خواندن خود را داده باشد ، و در قلوب خواهندگان خود انوار دوستى و مناجات با او را القا كند ، كدام انسان - هر انسان - استطاعت آن را داشت كه چندان بالا رود تا به درجه خطاب كردن به او برسد ؟ آيا خطاب و سخن گفتن نيازمند خرسندى دو طرف يا واجب كردن طرفى بر طرف ديگر نيست ؟ و خدا در تراز آفريدگانش نيست تا با او توافق حاصل شود ، و هيچ كس نمىتواند او را به سخن گفتن مجبور كند . و آيه بدين گونه به آن اشاره مىكند كه بشر و ديگر آفريدگان در سطح او و همتراز با او نيستند ، و چيزى از او را در ملكيت خود ندارند تا انجام كارى را بر او واجب سازند ، و او مالك ايشان است و به بخشندگى خويش بر آنان تفضل مىكند و به مخاطبه با آنان مىپردازد ، و گاه به بعضى از آنان ، به صورت تكوينى يا تشريعى ، اجازه سخن گفتن و مخاطبه با خودش را مىدهد ، و اين در آن هنگام است كه خود را به ايشان مىشناساند و مناجات كردن با خودش را به ايشان الهام مىكند .
در اين اختلاف است كه چه كس مالك خطاب نيست ، آيا آن گروه از مؤمناناند كه ذكرشان پيش از اين گذشت ، يا كفارند بدان سبب كه از در رحمت او رانده شدهاند ، يا هر دو گروهند ؟ چنان مىنمايد كه ضمير تنها مؤمنان و كافران را شامل نمىشود ، بلكه ديگر آفريدگان ( جن و فرشته و روح ) را نيز فرا مىگيرد ، به گواهى آيه بعد كه براى تفصيل همين آيه نازل شده است ، و مثلى آشكار است بر آن كه اين آيه - به نظر من - اختصاص به روز قيامت ندارد ، آرى ، در روز قيامت اين حقيقت با وضوح بيشتر تجلّى پيدا مىكند .
[ 38 ] عظمت پروردگار ما براى بندگانش در روز رستاخيز بزرگ آشكار مىشود ، و آن روزى است كه روح با همه عظمت و جلال خود در برابر او مىايستد ، و فرشتگان كه صف كشيدهاند سخن نمىگويند ، و اصوات آفريدگان / 273 به سبب عظمت پروردگار پست و پايين افتاده است . و آن گاه خدا با رحمانيت خود به
تفسير هدايت (فارسى) — صفحة 280
مساهمون: احمد آرام
ص٢٨٠