مكين چشمپوشى كردهاند ، و صاحب المنجد آن را متمكن يعنى جايگزين معنى كرده است . « 29 » و در الميزان چنين يافتم : و مكين به معنى متمكن است و رحم از آن سبب بدين گونه توصيف شده كه مىتواند نطفه را از تباه شدن حفظ كند ، يا بدان روى كه در آن جايگزين مىشود ، و بنا بر اين معنى آيه چنين مىشود : سپس نطفه را در قرارگاه متمكن قرار داديم كه همان رحم است . « 30 » و گفته خداى تعالى :
فَجَعَلْناهُ
تأكيد بر فعل الاهى در امر است كه از هر فاعل و خواهندهاى جز او سبحانه و تعالى بعيد است ، و اين چيزى است كه امام على ( ع ) در يكى از خطبههاى خود در اين باره اشاره كرده و گفته است : « اى آفريده راست اندام ، و پديده نگاهدارى شده در تاريكيهاى ارحام ، و در پردههايى نهاده و هر پرده بر ديگرى فتاده ! آغاز شدى از آنچه بيرون كشيده شد از گل و لاى ، و نهاده شدى در آرامگاهى بر جاى ، تا مدتى كه دانسته است و زمانى كه قسمت شده است . در شكم مادرت به صورت جنين مىجنبيدى كه نه خواندن را پاسخى توانستى گفت و نه آوازى را توانستى شنفت . سپس از قرارگاهت تو را به خانهاى بيرون آوردند كه آن را نديده بودى ، و با راههاى سود بردن از آن آشنايى نداشتى . پس چه كس تو را راه بيرون كشيدن خوراك از پستان مادر نماياند ؟ / 224 و به هنگام نياز جايگاههاى طلب كردن و خواستن را به تو شناساند ؟ هيهات ! آن كه در وصف كردن خداوند شكل و اندام درماند ، صفت كردن آفريننده او را چگونه تواند ؟ » « 31 » و بايد به اين نكته توجه داشت كه امام ( ع ) افعال را به صيغه مبنى بر مجهول بيان كرده ، و نيز با « نماياند » و « شناساند » تأكيد بر اراده الاهى در آفرينش تأكيد كرده است .
سپس آفرينش انسان در خلأ و بر اساس تصادف صورتپذير نمىشود ، بلكه قايم بر حكمت دقيق و تدبير متين الاهى است كه در آن قوانين اراده خدا و حكمت او را بر انسان متفكّر آشكار مىسازد ، و بنا بر اين جنين بى اندازه و قانون در شكم
هامش
( 29 ) - المنجد ، ماده مكن .
( 30 ) - الميزان ، ج 15 ، ص 20 .
( 31 ) - نهج البلاغة ، خ 163 .