لِيَوْمِ الْفَصْلِ
- براى روز داورى . » داورى اختلافهاى مردم با هم در همه جهات ، و ميان اهل بهشت و اهل دوزخ ، و روز قيامت از آن روى يوم الفصل ناميده شده كه در آن ميان مردمان داورى صورت مىگيرد و سرنوشتها معلوم مىشود . و چون آخرت مشتمل بر روزها و مراحلى است ، فرستادگان خدا گواهيهاى خود را عموما - چنان كه ظاهرا به نظر مىرسد - در روز رستاخيز ادا نمىكنند ، بلكه در ساعتهاى فصل و داورى در كنار ميزان انجام مىدهند .
وَ ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الْفَصْلِ
- و تو چه مىدانى كه روز فصل چيست ؟ » روزى هولناك است كه براى هيچ بشرى فهميدن همه حوادث و وقايع آن و چگونگى و اندازه آنها / 220 هرگز ميسّر نيست ، و از آن جهت چنين است كه آن حقايق بسيار بزرگ و از حدود شناخت ما بزرگتر است ، پس آيا مىتوانيم ، مثلا ، معنى انفجار هزار بمب هستهاى را در يك لحظه چنان كه شايسته است بفهميم ؟ هرگز ، و به همين جهت است كه پروردگار ما در جاهاى متعددى از قرآن ، پس از ذكر آخرت ، گاه مىگويد « و ما ادراك چه چيز به تو فهماند » و گاه « و ما يدريك چه چيز به تو خواهد فهماند » .
سياق قرآن تفصيلى در بيان احوال مردم و سرنوشتهاى ايشان در آن روز عرضه نمىدارد ، بلكه به اشارهاى متضمن بيم دادن درباره سرنوشت آن تكذيب كنندگان آخرت بسنده مىكند كه از انديشههاى خود مناظر رسيدگى به حساب و حقايق جزاى بزرگ در آن را دور كرده ، و براى خود لگام و هوس و شهوت را به حال خود رها ساخته بى آن كه به كمترين رسيدگى به حساب يا احساس مسئوليت خود توجهى كرده باشند .
وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ
- واى بر تكذيب كنندگان در آن روز . » كلمه « ويل » بدين صورت مطلق و تكرار شده ، الوان عذاب مادى و معنوى را شامل مىشود ، و در درهاى از سختترين درههاى دوزخ تجسم پيدا مىكند ، و به همين سبب ويل به گفته خداى تعالى : « يومئذ » تخصص يافته و معنى آن اين