يعنى آنچه در آيه پيشين و آيات سوره آمده تذكره و اندرز است . و ايستار سليم در برابر آن عبارت از اين است كه بشر پس از توجه كردن به اين آيات به ايمان آوردن به پروردگار خويش راه يابد ، و از راه او كه در رسالت و اوليا و حزب او تجسم يافته است پيروى كند .
فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا
- تا هر كه خواهد راه رسيدن به پروردگار خويش را در پيش گيرد . » تأكيد درخواست و مشيّت انسان در اين جا اشارهاى به آزادى و اختيار او است ، و مسئوليتى كه درباره سرنوشت خود دارد ، پس با اختيارى كه دارد مىتواند هر راه را كه بخواهد برگزيند ، خواه راه سپاسگزارى و شكر نسبت به خدا باشد و خواه راه كفر ورزيدن و كفران ، و غنيمتى كه به آن دست مىيابد يا تاوانى كه بايد بپردازد ، هر دو فراهم آمده به وسيله خود او است .
وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ
- و نخواهيد مگر آنچه را كه خدا خواهد ، » زيرا كه آفريدگان هرگز نمىتوانند اراده ذاتى داشته باشند ، پس به هر گونه كه بخواهند ، وسايل اين خواستن ايشان از عقل و اراده و اندامها همه از جانب خدا است ، و براى هيچ آفريدهاى بدون اذن خدا مشيتى حاصل نمىشود ، پس از بعضى توفيق هدايت را سلب مىكند و آن را به بعضى ديگر مىبخشد . ولى اين تبديل بىدليل نيست ، بلكه بر اساس علم خدا به حال آفريدگان و حكمت بالغه او صورت مىگيرد .
/ 197
إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً
- كه خدا دانا و حكيم است . » پس وابسته كردن مشيت مخلوق بر مشيت او به معنى جبر نيست ، چرا كه جبر نقش انسان و مسئوليت وى را از كار مىاندازد ، به همان گونه كه حكمت خدا را در هنگام آفرينش و آزمودن او از كار مىاندازد ، پس خدا از آنچه توصيف مىكنند برتر و بالاتر است . ولى اين كه خدا به بندگانش خواست و اراده آزاد و مشيّت بخشيده ، به معنى تفوق ايشان بر پروردگار و مستقل بودن از او نيست كه اين نيز از تفويض باطل است ، خدا مشيت را به ايشان ارزانى داشته و در عين حال از لحاظ