و چشيدن تلخى صبر در برابر همه اين موارد امرى ناگزيرى براى رسيدن به هدفهاى رسالت و انتظارهاى آن است .
دوم : استقامت نشان دادن در برابر فشارها ، بدان سبب كه انسان ، در آن هنگام كه مىخواهد به قرآن عمل كند و خود و واقعيت آن را بنا بر هدايت آيات آن تغيير دهد ، بسا هست كه از جانب ديگران در معرض فشارهاى سخت قرار مىگيرد ، و اينان آن كساناند كه خواستار اصلاح و تغيير اجتماعى و سياسى نيستند ، و بدون شك افكار و فرهنگ ايشان با خط رسالت و ارزشهاى آن توافق و سازگارى ندارد .
اما وسايل ايشان براى وارد كردن فشار متفاوت است ، چه گاه اين فشار مستقيم وارد مىشود ، چنان كه فرمانروايان و گردنكشان عليه مؤمنان گاه به نرمى مىپردازند و گاه به وسايل هراس انگيز متوسل مىشوند ، و گاه اين كار از طريق تبليغ و ايستارهاى اجتماعى و اقتصادى و . . . و . . . صورت مىگيرد ، و هر مؤمن بايد اين صورت واقعى را در ذهن خود حاضر داشته باشد تا بتواند راه حق را برگزيند ، و ناگهان گرفتار نشود ، و از آمادگى نفسانى و عملى براى مواجهه با آن محروم نماند .
وَ لا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً
- و از آنان كه بزهكار و ناسپاس و ناگرويدهاند فرمان مبر . » زمخشرى گفت كه معنى چنين است : و از كسى كه سوار بر گناهى است و تو را به آن مىخواند ، يا انجام دهنده كفرى است و تو را به آن دعوت مىكند فرمان مبر ، بدان سبب كه اين دعوت يا براى يارى رساندن به ايشان در انجام دادن گناهى است و يا انجام دادن كفرى و يا چيزى كه نه گناه است و نه كفر ، پس نهى شده است كه در دو حالت اول و دوم به يارى ايشان برخيزند ولى در حالت سوم چنين نيست . « 48 » / 193 و آنچه به نظر من مىرسد اين است كه آيه درباره آن دسته از منافقان است كه به مسلمان بودن تظاهر مىكنند ولى مرتكب گناه مىشوند و خواهان باطلاند ، و نيز كفّارى را در بر مىگيرد كه در كفر مبالغه مىكنند و به صورتى روشن
هامش
( 48 ) - الكشّاف ، ج 4 ، ص 674 .