گفتى » . « 6 » چون پروردگار ما اراده آزمودن انسان كرد ، شرايط و لوازمى را كه سبب مسئول شدن و در معرض امتحان قرار گرفتن آدمى است ، براى او فراهم آورد ، تا در آن هنگام كه به كفران نعمت مىپردازد حجتى عليه او باشد ، و آن گاه كه قصد ايمان آوردن و سپاسگزارى مىكند ، همچون وسيله شايستهاى در اختيار او باشد .
فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً
- پس او را شنوا و دانا آفريديم . » گوش و چشم دو دريچه براى ارتباط ميان عقل آدمى و آفريدگان است ، و از مهمترين افزارهاى معرفت و شناخت براى او به شمار مىرود ، و در نتيجه از آشكارترين وسايل اختيار او محسوب مىشود : با گوش خود از اندرزها و آزمايشهاى ديگران بهرهمند مىشود ، و با چشم و بينش خود جنبههاى گوناگون امور را مىبيند و به اختيار خود راه و روشى را كه خواستار آن است برمىگزيند ، و اين خود عاملى است كه مسئوليت را بر او تحميل و حجت را بر او تمام مىكند ، ولى خدا چنان مىخواهد كه كاملترين حجت بر ضد او اقامه شود ، و به همين جهت راه را به او مىنمايد و طريق شناختن حق و باطل و درست و نادرست را به او نشان مىدهد .
إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ
- ما راه را به او نشان داديم . » / 174 پس نشانههاى راه درست براى بشر واضح و آشكار است ، و خدا به توسط فطرت و عقل و رسالتها و رسولان آنها را به او نشان داده است ، ولى او را مجبور نكرده است تا خلاف حكمت آزمونپذيرى نبوده باشد ، بلكه انتخاب يكى از دو راه خير يا شر را به اختيار خود او واگذارده است .
إِمَّا شاكِراً
- ( كه ) يا سپاسگزار مىشود . » يعنى از فطرت و عقل و هدايت پروردگارش پيروى مىكند ، و راهى را كه در اختيار او قرار داده است مىپذيرد و بر آن مىرود ، و در نتيجه براى نعمتهايى كه در اختيار او نهاده است از او سپاسگزارى مىكند كه فرمانبردارى از او نيز از جمله
هامش
( 6 ) - همان جا .