عقل و ايمان ، و شهوتهاى هوا و جهل و انكار بوده كه ميان سپاهيان رحمان و ياران شيطان قرار داشته است .
بدين گونه هر چيز در انسان محتمل دو تمايل و دو رنگ و دو برنامه و دو وجهه است : حق و باطل ، خدا يا شيطان ، عقل يا جهل ، ايمان يا انكار ، بهشت يا دوزخ ، و چنان مىنمايد كه اين دوگانگى به كلمه أمشاج نزديكتر است ، زيرا كه كار دوگانگيها ( اختلاط ميان آب مرد و آب زن ، يا ميان عوامل مختلف وراثتى از پدران و مادران ) مقدمهاى براى اين دوگانگى است ، و دليلى بر آن حكمت ابتلاء و در معرض آزمايش قرار گرفتن پس از بيان اين دوگانگى است .
نَبْتَلِيهِ
- او را مىآزماييم . » آزمودن در حيات آدمى در آن هنگام صدق مىكند كه وى مختار باشد ، و اين بسته به آن است كه / 173 آفرينش وى آميخته از دو تمايل و دو آگاهى بوده باشد كه يكى از آنها خير و ديگرى شر است . و براى انسان كه زندگى را مىگذراند و از نعمت وجود بهرهمند مىشود ، واجب است كه از اين مطلب آگاه باشد كه ابتلاء و آزموده شدن جزئى از وجود او است ، و اگر چنين نمىبود ، زندگى وى بى معنى و بىروح و بىهدف مىشد . . . و درست به صورت سيب گنديدهاى در مىآمد كه نه مزه دارد و نه بوى خوش ، يا آب متعفنى كه نه به درد آشاميدن مىخورد و نه به كار شست و شو و پاكيزه شدن .
مطلق بودن كلمه ابتلاء دليل بر آن است كه آدمى به وسيله هر چيز نيك يا بدى كه با او پيوستگى دارد ، در معرض آزمايش قرار مىگيرد ، و اولين چيزى كه به وسيله آن آزمايش مىشود ، نعمت آفريده شدن است ، تا معلوم شود كه آيا از پروردگار خويش كه او را آفريده و خود پيش از آن چيز ياد شدهاى نبوده ، سپاسگزارى مىكند ، يا با اين نعمت با انكار و كفران رو به رو مىشود ؟ امام باقر ( ع ) گفت : « پيامبر ( ص ) به على ( ع ) گفت : بگو كه نخستين نعمتى كه خداى عزّ و جلّ تو را با آن در معرض امتحان قرار داد و آن را به تو بخشيد ، كدام است ؟
گفت : اين كه او - جلّ ثنائه - مرا كه چيز ياد شدهاى نبودم آفريد ، گفت : راست