درباره اين آيه پرسش كردم و او گفت : « مقدّرى ذكرنا شده بود » ، « 1 » و زرارة گفت كه از ابو جعفر ( امام باقر ) - عليه السلام - درباره اين آيه پرسيدم و او گفت :
« چيزى بود ولى ياد شده نبود » ، « 2 » و از امام باقر ( ع ) روايت شده است كه گفت :
« در علم ياد شده بود ، ولى در آفرينش ياد شده و مذكور نبود » . « 3 » و به همين گونه روايتهاى فراوان وجود دارد كه ما را به آن هدايت مىكند كه انسان پيش از پيدا كردن وجود مادّى در زندگى ، از دو مرحله گذشته بوده است :
نخست : عالم تقدير در علم خدا .
دوم : عوالم آفرينش و نشأت ، همچون عالم اشباح ( ارواح ) و عالم ذرّ و عالم / 172 اصلاب و سپس عالم ارحام و در پايان عالم دنيا ، و در اين عالمها و پيش از دنيا آدمى - در علم خدا - چيز و شيء بوده ، ولى در نزد آفريدگان به سبب حقارت متناهى خود مذكور نبوده است .
إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ
- ما انسان را از نطفهاى آميخته آفريديم . » امام باقر ( ع ) گفت : « آب مرد و زن با يكديگر آميخته شدند » ، « 4 » به همان گونه كه از لحاظ معنوى نيز اين اختلاط وجود دارد ، بدان سبب كه آدمى حامل صفات وراثتى و نفسى و شكلى از هر دو طرف است كه نماينده آن امتداد در تاريخ و مجتمع همچون نياكان و پدران و ديگر خويشاوندان است ، و امام على ( ع ) در آن جا كه انسان را با اين گفته توصيف كرده : « و محل فرو ريختن آميختهها از آبشخورهاى اصلاب » ، « 5 » به اين مطلب اشاره كرده است ، و از ناحيه سوم انسان زندگى دو گانه مهمى دارد ، بدان جهت كه در آغاز آميختهاى دانستههاى فطرت و
هامش
( 1 ) - نور الثقلين ، ج 5 ، ص 468 .
( 2 ) - همان جا .
( 3 ) - همان جا .
( 4 ) - در همان منبع ، ص 469 .
( 5 ) - همان منبع ، به نقل از نهج البلاغة .