گونه است كه با روح خود و حركات نوميدانه آن با سكرات مرگ دست و پنجه نرم مىكند .
وَ الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ
- و ساق برگرد ساق مىپيچد . » از قتادة نقل شده است كه : مقصود دو ساق پاى او در هنگام جان كندن است ، آيا نديدهاى كه چگونه يكى از آن دو را بر ديگرى مىزند ؟ و حسن گفت :
مقصود دو ساق است كه در كفن پيچيده مىشوند ، و به قولى : چون بميرد ، ساقهايش خشك مىشود و يكى به ديگرى مىچسبد ، « 50 » و شعبى و ابو مالك گفتهاند : از آن روى است كه قوت از آن خارج مىشود و به صورت پوستى درمىآيد و پارهاى از آن بر گرد پارهاى ديگر مىپيچد ، و به قولى : اضطراب پيدا مىكند و پيوسته يكى از آن دو را دراز مىكند و ديگرى را جمع . و شايد در آيه اشاره به سختيها و دشواريهايى باشد كه انسان در هنگام مردن با آنها رو به رو مىشود ، و من اشارهاى به اين معنى در تفسير القرطبى ديدهام كه گفته است : يعنى سختى به سختى متصل مىشود ، سختى پايان دنيا به سختى آغاز آخرت ، كه ابن عباس و حسن و جز ايشان چنين گفتهاند . . . و ضحاك گفت : دو كار سخت بر او جمع مىآيد . . . و اعراب ساق را جز در محنتها و سختيهاى بزرگ به كار نمىبرند و از اين گونه است گفته ايشان :
قامت الدنيا على ساق ، و قامت الحرب على ساق . « 51 » هنگامى كه آدمى اين دنيا و هر چه و هر كس را كه در آن است ترك مىكند و از آنان جدا مىشود ، به عدم و نيستى باز نمىگردد ، بلكه از دورى و فراق پروردگار خويش به لقاء و ملاقات بزرگ او انتقال پيدا مىكند .
إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ
- در آن روز راندن به سوى پروردگار تو است . » / 158 گفتهاند : يعنى پايان يا نهايت رانده شدن هر نفس به توسط فرشتگان به
هامش
( 50 ) - التفسير الكبير ، ج 30 ، ص 232 .
( 51 ) - الجامع لاحكام القرآن ، ج 19 ، ص 112 .