شوند ، مىگويند : الوزر ، و مقصود ايشان فرار كردن به طرف كوه است . « 25 » در آخرت هيچ كس پناهگاهى براى فرار از جزايى كه بايد ببيند نمىيابد ؛ در آن جا تنها يك راه گريز وجود دارد كه مىتواند براى انسان سودمند باشد ، و آن پناه بردن به پروردگارى است كه عذاب از او و بازگشت به سوى او است ، و اين كارى كه ناگهانى صورتپذير شود نيست ، بلكه نيازمند به تمهيد مقدمهاى است كه مىبايستى در دنيا پيش از آخرت صورت بگيرد .
إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ
در آن روز قرارگاه در نزد پروردگار تو است . » صاحب مجمع البيان گفته است : يعنى آفريدگان در آن روز به حكم و فرمان او باز مىگردند ، و به گفتهاى : مستقرّ / 143 به معنى جايى است كه مؤمن و كافر در آن استقرار پيدا مىكنند ، و اين به سوى خدا است نه به سوى بندگان ؛ « 26 » و درستتر اطلاق اين كلمه است تا همه معانى ممكن اين عبارت ، همچون قرار و مصير و مقر و حكم و امر و . . . جز آن را شامل شود ، و در اين آگاهى دادنى به انسان براى آن وجود دارد كه دنيا محل خلود و استقرار و آخرين قرارگاه نيست ، و بنا بر اين لازم است كه شخصى خود را با اين حقيقت مهم هماهنگ سازد ، و معنى آيه آن نيست كه مستقر در جز آن روز از آن خدا نيست ، از آن جهت كه اول و آخر همه از آن خدا است :
فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَ الْأُولى
، « 27 » ولى حكمت او چنان مقتضى دانسته است كه ما در دنيا آزادى داشته باشيم ، و در آن روز پرده از برابر چشم به صورتى آشكارتر به كنار مىرود و قدرت و سلطنت مطلق خداوند متعال براى ما واضحتر مفهوم مىشود ، و از علم و احاطه كامل او در آن هنگام كه ما را در معرض حساب و جزا قرار مىدهد ، آگاهتر مىشويم ، و اين را مىفهميم كه خدا از هر نيك و بد كوچك و بزرگ ما آگاه است و به حساب آن مىرسد .
هامش
( 25 ) - التبيان ، ج 10 ، ص 194 .
( 26 ) - مجمع البيان ، ج 10 ، ص 395 .
( 27 ) - النجم / 25 .