پيروى از شهوت منكر معاد شود ، همان كس است كه خدا به قول خود در اين « آيه » به او اشاره كرده ، و معنى اين آيه چنين است : انسانى كه طبع او با شهوات انس گرفته باشد و در بهرهبردارى از لذتها حد و اندازه نشناسد ، در خطر آن است كه به حشر و نشر معترف نباشد و رستاخيز مردگان را نپذيرد ، تا مبادا لذات جسمانى بر او منغص شود ، و لذا پيوسته به انكار آنها مىپردازد . « 14 » ضمير در « أمامه » يا به روز قيامت باز مىگردد ، و يا به خداى عزّ و جلّ ، بدان سبب كه فاجر در حضور و شهود خدا فجور خود را عملى مىكند ، و نيز ممكن است مرجع خود انسان بوده باشد ، به اين اعتبار كه فجور در برابر ضمير او و به شهادت اندامهاى او صورت مىگيرد كه در روز حساب عليه او شهادت خواهند داد .
و درستتر آن است كه ضمير به انسان بازگردد ، بدان جهت كه سخن درباره او است و ديگر ضماير به او باز مىگردد ، و شايد همين امر مجوّزى براى اين گفته باشد كه غالبا مىگويند « در برابر » نفس خودش ( أمام نفسه ) چنين و چنان كرد .
يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ
- مىپرسد كه روز قيامت در چه وقت خواهد بود . » بدان روى كه كافر بودن به قيامت همان عاملى است كه عدم توجه به مسئوليت را براى او مطلوب و پسنديده ساخته ، و به همين سبب پيوسته در انكار آن تلاش مىكند و به جدلى دايمى در اين خصوص اشتغال دارد ، هر چند از اين راه مايه زيان خود و ديگران شود ، پس سؤال او تنها سؤال استهزاء و تمسخر نيست ، بلكه سؤالى براى به دست آوردن مجوزى بر اين تصور غلط و نيز براى جدل است . و اين صفت هر كس است كه عمل به حق را ترك كرده و به مخالفت با ارزشها پرداخته باشد ، چه لازم است عذر و بهانهاى براى مطلوب جلوه دادن ايستار خويش فراهم آورد ، تا چه برسد به آن كه اين ايستار فجورى باشد .
/ 140 اين صيغه سؤال دورى و عقب انداختن توبه را مىرساند . به گفته زجّاج : و
هامش
( 14 ) - همان كتاب ، ص 319 .