تا زمانى كه آدمى زنده است وجود دارد ، پس اگر در خط باطل و گناهكارى افتد و سپس پيش از مرگ توبه كند و به ترميم جرايم خود بپردازد ، اين كار براى او سودمند واقع مىشود و گرنه گرفتارى براى فرداى او بر جاى مىماند . و چون آدمى از موعد خويش با مرگ و لقاى پروردگار خود و جزايى كه خواهد ديد بىخبر است ، پس شايسته چنان است كه پيوسته / 113 به فرمانبردارى از خدا و انجام دادن عمل صالح بپردازد كه مبادا به فكر معصيت بيفتد و اجل ناگهان فرا رسد و گرفتار عاقبتى بد شود و امير مؤمنان به پسرش حسن - عليهما السلام - در ضمن بيم دادن او از موت چنين گفت : « پس بترس از آن كه تو را بيابد و در حالتى قرار گيرى ناخوشايند : با خود از توبه سخن به ميان آورده باشى ، و او تو را از آن باز دارد ، و خويشتن را تباه كرده باشى » . « 120 » و اسلام تكذيب آخرت و كيفر آن را از مهمترين عواملى مىداند كه بشر را از مسئوليت آزاد مىكند ، و سبب افراط كردن او در انحراف و گناهكارى مىشود . و تعبير قرآن وارد شده در آيه سخت دقيق است ، چه خدا مىگويد
نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ
و چنان است كه گويى تكذيب آخرت وسيلهاى براى هر تكذيب ديگر است . آرى چنين است . ترس از كيفر انسان را از مخالفت با قوانين باز مىدارد ، و آن كس كه از كيفر پروردگار خويش نترسد ، چگونه ممكن است ملتزم به شرايع او باشد ؟ به همين سبب علما بر ضرورت قوانين جزائى تأكيد مىكنند ، چه ضرورتى قاطع براى تنظيم علاقهها و ارتباطهاى مردمان با يكديگر است .
خدا بر روز قيامت نامهاى فراوان را اطلاق كرده است كه در حيثيتهاى نخستين با يكديگر اتفاق دارند ، ولى در تأثيرات نفسانى و معنوى با يكديگر متفاوتاند ، بدان گونه كه مىتوانيم يقين داشته باشيم كه تعبير « يوم الدين » در اين سياق شايستهتر از هر تعبير ديگر است ، و ما اين را در مفردات در ضمن سياقى كه در آن دارد مىشود اكتشاف مىكنيم .
هامش
( 120 ) - نهج البلاغة ، ك 31 ، ص 400 .