كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ
- و بدين گونه خدا هر كس را كه بخواهد گمراه مىسازد ، و هر كس را كه بخواهد رهبرى مىكند . » يعنى آنچه در آيهها طرح شده ، مثال زندهاى براى گمراهى و راهيابى است ، پس حقيقتى كه خدا در كتاب خود بيان كرده يگانه است ، و بخششهاى خدا به هر دو گروه ، و از جمله آنها عقل و اراده ، يگانه و يكسان است ، ولى ايستارى كه دو گروه گمراه و رهيافته براى خود برگزيدهاند ، با يكديگر اختلاف كامل دارد ، و اين تصوير عملى از دو ايستار اين مطلب را بر ما مكشوف مىسازد كه هدايت و ضلالت ، هر چند به دست خدا است ، با وجود اين عامل اساسى در آن خود انسان است با اختيار و ارادهاى كه خدا به او عنايت كرده است ، و هرگز چنان نيست كه پيروان مذهب جبر به آن معتقدند .
وَ ما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ
- و از سپاهيان پروردگارت جز او كسى علم و اطلاع ندارد . » بدان سبب كه غيب و پوشيده است ، و بدان جهت كه شماره آنان چندان زياد است كه شمردن آنها براى هيچ كس ميسر نيست ، و چگونه مىتواند چنين باشد در صورتى كه خدا هر لحظه چندان فرشته مىآفريند كه از شمار آنان هيچ كس جز او سبحانه و تعالى نمىتواند آگاه شود . و در اخبار آمده است كه همراه با هر قطره بارانى كه از آسمان بر زمين مىافتد ، فرشتهاى موكل است ، و اين كه خداى عزّ / 96 و جلّ فرشتهاى به نام روح آفريده است كه هزار سر دارد ، و در هر سرى هزار زبان و هر زبان به هزار لغت سخن مىگويد و به تسبيح خداى تعالى مىپردازد ، و خدا با هر تسبيح او فرشتهاى مىآفريند كه تا روز قيامت به تسبيح خدا مشغول خواهد بود ، يعنى با هر تسبيح يك ميليارد فرشته مىآفريند ( سبحان اللَّه ) .
وَ ما هِيَ إِلَّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ
- و اين نيست مگر يادآورى براى مردمان . » گفتهاند كه : ضمير به سقر باز مىگردد ، و به گفتهاى ديگر به شماره فرشتگان كه هر دوى آنها درست است ، زيرا كه حقيقتى يگانه است ، و اين هر دو يادآور و مايه پند گرفتن مردمان است و به موضوع پاداش و كيفر پيوسته است . آنچه