و ظرايف آن را به تفصيل بداند تا بدين وسيله معانى الفاظ واضع شريعت و گزارههاى وحى و شرع را به درستى فهم و درك نمايد . . . . « 1 » فقه در علمشناسى فارابى ناظر به فروعات قوانين و افعال مدنى است كه عموما مشروط به شرايط خاص و برحسب موقعيتهاى فردى ، جمعى ، زمانى و مكانى انسانها است ، دانشى است كه انسان را قادر به ارزيابى شرايط و استنباط افعال خاص ، جزئى و مناسب آن شرايط ملحوظ و مشهود در فرد ، جمع ، طايفه ، شهر و امت مىكند .
بنابراين چون غايت افعال فقه تحقق در مدينههاى مشخص است ، بر پايه تحولات و دگرگونيهاى اجتماعى و سياسى و با تبدّل ملل و دول همراه مىباشد ، به هر روى فارابى براى مقايسه بيشتر و توضيح مطلب ، بار ديگر به تعريف سياست مدن ، يا علم مدنى خاص مىپردازد و مىنويسد :
« علم مدنى كه جزئى از فلسفه است به تفحص در كليات افعال و ملكات ارادى پرداخته و به تعريف ويژگيها و عوارض « كلى » آنها اكتفا مىكند ، اين علم مشتمل بر دو جزء است ، نخست ، تعريف سعادت و تميز سعادت حقيقى و مظنون و احصاء افعال ، اخلاق ، عادات و ملكات ارادى كه در شأن و غير فاضل و دوم ، تعريف و شناسايى
هامش
( 1 ) - داود فيرحى ، پيشين ، ص 71 .