نسبت به كارهايى كه نكردهاند .
در اين جا حمد در مقابل كارهايى است كه با اختيار از انسان صادر مىشود ، آيهء شريفه مىفرمايد « أن يُحمَدوا » نه « أن يُمدَحوا » .
شكر
امّا شكر چيست ؟ در فارسى گويند : سپاسگزارى ؛ يعنى يك تعظيم يا اظهار ادب كه از انسان در برابر نعمتى كه از ديگرى براى او رسيده است ، صادر مىشود . كسى به انسان خوبى مىكند ، در مقابل ، او نمىگويد « شما را ستايش يا مدح مىكنم » بلكه مىگويد : سپاس گزارم .
سپاس گزارى مىتواند با عمل ، با لفظ و يا با اعتقاد قلبى باشد ، امّا حمد و مدح فقط با زبان است ، اگر انسان از چيزى خوشحال گردد ، ولى به لفظ نياورد ، نمىگويند ستايش كرده است .
اشكال
امام سجّاد عليه السلام در صحيفهء سجاديّه « 1 » مىگويد :
تَحْمَدُكَ نَفْسي وَلِساني وَعَقْلِي .
اين خلاف مشهور است ؛ مىگويند : حمد و مدح مخصوص زبان است ، پس چرا امام مىگويد : خدايا ! قلب من ، زبان من و عقل من تو را ستايش مىكنند ، ستايش را به عقل ، قلب و زبان نسبت داده است و اين عبارت از افصح قريش است ، ناگزيريم بگوييم كه در اين دعا ، امام عليه السلام از باب مجاز در إسناد آن را گفته است .
بُعد تربيتى حمد
فايدهء تربيتى حمد چيست ؟ چرا اين همه فرمودهاند كه حمد كنيم ، ستايش
هامش
( 1 ) . دعاى 51 . .