ناچار ماوراى اين محسوس ، ماوراى اين پرده يك مدبّر حكيم است كه همه چيز را در جاى خود منظّم قرار داده است . شيخ محمود شبسترى در گلشن راز مىگويد :
وجود پشه دارد حكمت اى خام * كه نبود در وجود تير و بهرام « 1 »
تير ( عطارد ) و بهرام ( مريخ ) دو سيّاره از سيّارههاى منظومهء شمسى هستند ، يعنى اى كسى كه اعتراض مىكنى چرا پشه خلق شده است ؟ پشه با اين كوچكى اش حامل يك حكمت و غرضى از ذات مقدّس احديّت است كه از دو كرهء بزرگِ تير و بهرام ساخته نيست .
قرآن نقل مىكند : آن گاه كه موسى و هارون عليهما السلام براى احتجاج در مقابل فرعون آمدند ، گفتند : « إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ ؛ » ما فرستادهء ربّ العالمين هستيم » . « قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى » ، فرعون با لحنى تحقيرآميز گفت : اين رب شما كيست اى موسى ؟ « قالَ رَبُّنا الَّذى أَعطى كُلَّ شَىءٍ خَلْقَهُ » « 2 » موسى بن عمران عليه السلام فرمود : پروردگار ما آن خدايى است كه به هر موجودى خلقت اوليهاش را داده و شكل آن را با تقديرى كه خود مىدانسته خلق كرده است .
« ثُمَّ هَدى » سپس آن را به هدايت غريزىاش هدايت كرد ، و آن بدون معلّم مىداند چگونه غذا بخورد ، چگونه راه برود ، لانه بسازد ، جفتگيرى كند ، از خودش دفاع نمايد و از جوجه هايش محافظت كند . آيا اين دليل نمىشود - اى فرعون - بر اين كه يك مدبّرى موجود است و او همان است كه ما را فرستاده است .
2 . هدايت تشريعى :
در ميان موجودات زنده انسان است كه در غرايز اوّليّه با حيوانات شريك و ليكن امتيازى بر آنها دارد ، آن امتياز اين است كه
هامش
( 1 ) . گلشن راز ، ص 30 .
( 2 ) . طه ( 20 ) آيهء 49 - 50 . .