شرح
است . به اسكافى رحمه الله احتمال سوّم را نسبت دادهاند ؛ « 1 » يعنى اگر توبه كرد ، تمام احكام مذكور لغو مىشود . بنا بر اين نظر ، توبهاش ظاهراً و باطناً قبول مىشود .
مقصود از ظاهر و باطن
احتمال اوّل : مقصود از باطن ، عالم آخرت است ؛ يعنى اگر از مرتدّ فطرى توبهى جدّى سر زند و واقعاً توبه كند ، توبهاش باطناً پذيرفته مىشود و با آن توبه ، او را در آخرت عقاب نمىكنند و به جهنّم نمىرود ؛ جهنّمى كه براى كافران مهيّا شده است . مقصود از ظاهر ، احكام عالم دنيا است . همانگونه كه كافر نجس است ، مرتدّ فطرى نجاستى شديدتر از او دارد ؛ زيرا ، با توبه نجاست او از بين نمىرود و عباداتش باطل است . بهجهت اين كه صحّت عمل عبادى مشروط به اسلام است و اين فرد غيرمسلمان است ؛ پس از ارتداد ، حقّ ازدواج با زن مسلمان را ندارد ، حتّى پس از توبه به همسر سابقش نمىتواند رجوع كرده يا با او ازدواج كند . بنابراين ، توبهاش نسبت به اين عالم و احكام شرعى آن هيچ اثرى ندارد ؛ گويا از او توبهاى سر نزده است . دو اشكال بر احتمال اوّل مرحوم محقّق رحمه الله در شرايع تعبير جالبى دارد . « 2 » مىفرمايد : « لا يقبل إسلامه لو رجع ، يتحتّم قتله وتبين منه زوجته وتعتدّ منه عدّة الوفاة وتقسم أمواله بين ورثته وإن التحق بدار الحرب أو اعتصم بما يحول بين الإمام وقتله » . « 3 » مىفرمايد : اين احكام بايد بر مرتدّ فطرى بار شود ؛ هر چند مرتدّ فطرى به يك كشور بيگانه پناهنده و كافر حربى گردد ياهامش
( 1 ) . ر . ك : مسالك الافهام ، ج 15 ، ص 24 .
( 2 ) . كلمات مرحوم محقّق را بايد با آب طلا نوشت ؛ زيرا از نظر متن فقهى بين متقدّمان و متأخّران ، شرايع نظير ندارد . والد ما از مرحوم آيتاللَّه بروجردى رحمه الله مطلبى را نقل مىكردند - مرحوم بروجردى تبحّر زيادى در فقه داشت بر هر مسأله از مسائل فقهى يك پرونده تشكيل داده بود ، سير تاريخى آن مسأله و اختلاف اقوال و انظار حتّى اقوال اهل سنّت را با روايات جمعآورى كرده بود و به صورت رمز نوشته بود با چنين تبحّر و تسلّطى روزى پدرم به ايشان فرموده بود آيا مىتوانيد يك صفحه همانند شرايع با اين استحكام و متانت بنويسيد ؟ ايشان فرموده بود : نمىتوانم و قدرت اين كار را ندارم .
( 3 ) . شرايع الاسلام ، ج 4 ، ص 961 .