رسيد .
تا آن زمان كه حركت تاريخ در اقوام و افراد قائم بر حسابهاى دقيق است ، چنان شايسته است كه آدمى هر گام را كه در زندگى برمىدارد ، و هر قرار كوچك و بزرگى را كه از آن پيروى مىكند ، در پرتو موازنهء سود و زيان و عاقبت سرنوشتى مورد مطالعه قرار دهد .
حساب شديد و سخت همان حساب دقيق است ، و خداوند متعال با لطف خود به محاسبهء بندگان خويش مىپردازد و از بسيارى از گناهان ايشان چشمپوشى مىكند ولى چون كسى ( خواه فرد باشد يا امت ) به سبب منحرف شدن از راه راست در معرض خشم خدا قرار گيرد ، با عدل خود به حساب او مىرسد ، و كار از حسابرسى آسان به حسابرسى دشوار كشيده مىشود ، و در اين صورت رهايى يافتن از عذاب ميسّر نخواهد بود ، و خدا به اين مطلب بدين گونه اشاره كرده است : «
وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ
- و اگر خدا مردمان را مورد مؤاخذه قرار دهد ، بر پشت زمين جنبندهاى را باقى نمىگذارد » ، « 31 » و به همان گونه كه خدا حساب كسى را كه بناى زندگى او بر صلاح و كارهاى نيك بزرگ است به آسانى مورد رسيدگى قرار مىدهد و از كارهاى بد و گناهان او چشم مىپوشد ، حساب كسى را كه بناى زندگى وى بر فساد و گناهان بزرگ است به سختى رسيدگى مىكند و هيچ گناهى را از او مورد عفو قرار نمىدهد بلكه كيفرش را مضاعف مىكند ، و بدين گونه است كه خدا شهرها و كشورهايى را به هلاكت و نابودى محكوم كرده است ، و به همين سبب علامهء طبرسى رحمه اللَّه چنين حسابى را « حساب سخت بدون عفو » « 32 » خوانده است .
رسيدن عذاب خدا به آن قريهها و شهرها ، اين پندار بعضى از مردم را باطل مىكند كه مىگويند : خدا بخشندهتر و بزرگتر از آن است كه / 83 بندگان را به گناهشان
هامش
( 31 ) - فاطر / 45 .
( 32 ) - مجمع البيان ، ج 10 ، ص 309 .