تنظيم مىكند ، و از همين روست كه انديشيدن در سرنوشت ملتهاى گذشته كه نسبت به سنتها و شرايع الاهى تمرد و گردنكشى نشان دادند ، و به عذابى گرفتار شدند كه بر خاطر بشرى نمىگذشت ، ضامن رشد يافتن روح تقوا در نزد / 79 انسان مىشود .
«
وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ
- و چه بسيار شهرها و روستاها . » كه در اين آيه « كأيّن » مفيد كثرت است ، و شايد تعبير با صيغهء كثرت هولناك هدفش مواجههء با حالت سستى و رخوتى است كه به سبب پياپى رسيدن نعمتهاى فراوان خدا بر او عارض مىشود ، و چنان است كه گاه چنان مىپندارد كه خدا از او غافل مانده يا او را مهمل گذاشته يا كار او را به خودش تفويض كرده است ، و اين همه او را به شتاب ورزيدن در ارتكاب گناه برانگيخته است . هرگز چنين نيست . . . قريههاى فراوان ويران شده و از بين رفته است ، پس از آن بپرهيز كه قريهء كوچك تو كه در خانواده تجسم پيدا مىكند ، و قريهء بزرگت كه شهر آن را مجسم مىسازد نيز ويران شود و از ميان برود ، بدان سبب كه برتر و بالاتر از سنّتهاى خدا نيست و همچون هر يك از قريههاى ديگر است .
قريه - چنان كه مىنمايد - در قرآن بنا بر قاعده به جوامع واپس ماندهء فاسد اطلاق مىشود ، در صورتى كه كلمهء « بلد » يا « مدينه » براى تعبير از جوامع شهرنشين و متمول است ، و اين كه قرآن به قريهء معينى اشاره نكرده مشتمل بر دعوتى براى مطالعهء كامل تاريخ بشريت است ، و از آن روى چنين است كه انسان بنا بر فطرت خود به تاريخ مراجعه مىكند و از آن پند و عبرت مىگيرد ، و نگرش او نسبت به تاريخ تعيين كنندهء نظر او نسبت به زمان حاضر و چشم داشتن به آينده است . و رسالتهاى الاهى در آن مىكوشند كه ارزيابى او را نسبت به تاريخ اصلاح كنند ، تا نگرشهاى وى آميختهء به خطا و حتى زودگذر نبوده باشد ، و از آن رو چنين است كه بسيارى از مردم در آن هنگام كه بر آثار گذشتگان مىگذرند ، به سياحت كردن و نوحه خواندن بسنده مىكنند ، و ادبيات عربى - همچون ديگر ادبيات بشرى - آكندهء به اشعارى برگزيده است كه آدمى را بر ويرانهها متوقف مىسازد و به