است . » مطلقا چنين است ، و هيچ امرى در خارج اين قانون كلى الاهى صورت پذير نمىشود ، و به همان گونه كه مقياسهاى ظاهرى دربارهء حجم و وزن و چگالى و رنگ هر چيز حكم مىكند ، سنّتها و قوانينى نيز بر آنها حكومت دارد ، پس ممكن نيست كه انسان روزى حلالى جز از طريق كوشش مادّى و معنوى به دست آورد . و اين كه خدا وعده كرده است كه روزى هر كس را كه پرهيزگار باشد مىرساند ، امرى از امور او است و بدون شك اين امر را انجام مىدهد ، ولى براى اين ميزانها و ضوابطى « مقدّر » شده كه لازم است شخص آنها را بشناسد و از طريق آنها به حل مشكلات خويش برخيزد ، و نيز بر وى واجب است كه براى تحقق بخشيدن به خواستهها و مقاصد و هدفهاى خود ، از ايمان داشتن به اين حقيقت در تدبير / 66 خدا براى كارهاى بندگان خود مدد گيرد . به همين سبب است كه در تفسير اين آيه چنين آمده است : « امام صادق - عليه السلام - از بعضى از اصحاب خود پرسيد كه : عمر بن مسلم چه مىكند ؟ و كسى در جواب گفت : فدايت شوم ، روى به عبادت آورده و تجارت را ترك كرده است ، پس امام گفت : واى بر او ! آيا نمىدانست كه آن كس كه طلب روزى را ترك كند دعايش مستجاب نمىشود ؟ و گروهى از ياران رسول اللَّه در آن هنگام كه اين آيه فرود آمد :
وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ
، درها را بستند و روى به عبادت آوردند ، و گفتند : روزى ما تأمين شده است ، و چون اين خبر به پيامبر رسيد ، آنان را نزد خود خواند و گفت : چه چيز شما را به كارى كه كردهايد واداشت ؟ گفتند : يا رسول اللَّه ، خدا متكفّل ارزاق ما شد و ما به عبادت روى آورديم ، و او گفت : هر كس كه چنين كند ، پاسخ مثبت نمىشنود ، بر شما واجب است كه به طلب روزى برخيزيد » . « 18 » [ 4 - 5 ] و به همان گونه كه اين حقيقت در عالم تكوين طبيعى اقتصادى و
هامش
( 18 ) - نور الثقلين ، ج 5 ، ص 155 .